خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: یکی از پرسشهایی که درباره حوادث تلخ پس از رحلت پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآلهوسلم) مطرح میشود، زمان دقیق هجوم به خانه حضرت فاطمه زهرا(سلاماللهعلیها) است؛ حادثهای که در گزارشهای شیعی با آسیب دیدن حضرت زهرا(سلاماللهعلیها)، سقط فرزندشان حضرت محسن(علیهالسلام) و سرانجام شهادت آن بانوی بزرگوار پیوند خورده است.
آنچه در میان مردم مشهور شده، این است که این حادثه بلافاصله پس از رحلت پیامبر(ص) و در روزهای ابتدایی ماه ربیعالاول اتفاق افتاده است. اما آیا وقتی منابع تاریخی را کنار یکدیگر قرار میدهیم، واقعاً چنین ترتیبی به دست میآید؟
بررسی برخی شواهد تاریخی، دستکم این احتمال جدی را مطرح میکند که هجوم به خانه حضرت زهرا(س) در روزهای نخست پس از رحلت پیامبر(ص) رخ نداده و باید آن را مدتی بعد، دستکم بیش از سی روز پس از رحلت رسول خدا(ص)، دانست. برخی از همین بررسیها حتی زمان هجوم را حدود ۵۰ یا ۷۵ روز پس از رحلت پیامبر(ص) احتمال دادهاند.
سخن شیخ مفید؛ «هنوز جنازه پیامبر بر زمین بود»
یکی از مطالبی که گاهی برای اثبات وقوع فوری حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) به آن استناد میشود، سخن مرحوم شیخ مفید در کتاب «الإرشاد» است.
در متن مورد بحث آمده است:
««قدیمترین متنی که در این زمینه داریم از مرحوم شیخ مفید در ارشاد است که طبق واقعیت است. شیخ مفید در ارشاد میگوید هنوز جنازه پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) بر زمین بود که اینها به آلمحمد رحم نکرده و تعدی و تجاوز کردند و حق آل محمد را غصب کردند. البته منظور وی سقیفه و غصب خلافت است، نه اینکه شیخ مفید هم بخواهد این حوادث را عطف بر درگذشت پیغمبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) کند و بگوید این حوادث بلافاصله بعد از وفات واقع شده اشت.»»
این نکته بسیار مهم است.
تعبیر «هنوز جنازه پیامبر بر زمین بود» اگر در مورد سقیفه، غصب خلافت و آغاز جریان سیاسی پس از رحلت باشد، الزاماً به معنای آن نیست که تمام حوادث بعدی، از جمله هجوم به خانه حضرت زهرا(س)، در همان فاصله کوتاه اتفاق افتاده است.
یعنی باید میان آغاز یک جریان و تمام مراحل و حوادث آن جریان تفاوت گذاشت.
سقیفه و مسئله خلافت در نخستین روزهای پس از رحلت پیامبر(ص) مطرح شد؛ اما از این موضوع نمیتوان بهتنهایی نتیجه گرفت که حادثه هجوم به خانه حضرت زهرا(س) نیز همان روزها رخ داده است.
حتی منابعی که همین استدلال را دنبال کردهاند، تصریح میکنند که سخن شیخ مفید را نباید به معنای وقوع تمام حوادث در همان لحظات نخست دانست.
خطبه فدکیه؛ شاهدی مهم بر ترتیب حوادث
یکی از مهمترین قرائن، ماجرای خطبه فدکیه است.
در متن مورد بحث آمده است:
««همچنین از جمله مسائلی که بعد از درگذشت پیامبر مطرح شده خطبه فدکیه حضرت صدیقه کبری (سلاماللهعلیها) و نیز این مسئله است که امیرالمؤمنین (علیهالسّلام)، چهل شب حضرت فاطمه کبری (سلاماللهعلیها) را سوار بر درازگوشی میکردند و بر درِ خانههای مهاجر و انصار میبردند.»»
در گزارش مشهور، حضرت فاطمه(س) پس از مسئله فدک به مسجد رفتند و خطبه معروف خود را ایراد کردند.
نکته قابل توجه در توصیف حرکت حضرت به سوی مسجد این است که ایشان با پوشش کامل و در میان زنان، به سوی مسجد رفتند و در برخی نقلها آمده است:
««ما تخرم من مشیه رسول الله»»
یعنی راه رفتن حضرت تفاوتی با شیوه راه رفتن پیامبر اکرم(ص) نداشت.
در برخی نقلهای مربوط به خطبه نیز آمده است که حضرت فاطمه(س) به مسجد آمدند و راه رفتنشان به راه رفتن رسول خدا(ص) شباهت داشت.
اینجا یک سؤال جدی تاریخی شکل میگیرد:
اگر هجوم شدید به خانه حضرت زهرا(س)، ضربه و جراحت و سقط حضرت محسن(ع) پیش از خطبه فدکیه و در روزهای نخست پس از رحلت پیامبر(ص) اتفاق افتاده باشد، چگونه میتوان این توصیف از راه رفتن طبیعی حضرت را با آن حادثه جمع کرد؟
اول: اصل دشمنی با اهلبیت(ع)، مسئله سقیفه و غصب خلافت که از همان روزهای نخست پس از رحلت پیامبر(ص) مطرح شد.
دوم: هجوم به خانه حضرت زهرا(س) و پیامدهای جسمانی آن، که زمان وقوعش نیازمند بررسی جداگانه است.
این دو را نمیتوان صرفاً به دلیل نزدیکی زمانی، یکی دانست.
ممکن است یک جریان سیاسی از روزهای نخست آغاز شده باشد، اما مرحلهای از آن چند هفته بعد به نقطه اوج رسیده باشد.
به همین دلیل، تعبیرهایی مانند «بلافاصله پس از رحلت پیامبر» یا «در همان روزهای نخست» باید با شواهد تاریخی سنجیده شوند، نه اینکه صرفاً از روی اشعار یا تعبیرهای مرثیهای نتیجهگیری شوند.
پس علت این تصور عمومی چیست؟
یکی از دلایل مهم، درهمآمیختن روایتهای تاریخی با ادبیات مرثیه و شعر است.
در طول قرنها، شاعران شیعه برای بیان مظلومیت اهلبیت(ع) حوادث را در قالبی فشرده و عاطفی روایت کردهاند. در شعر، گاهی فاصله چندین هفتهای میان دو حادثه، در یک تصویر واحد جمع میشود:
رحلت پیامبر(ص)،
سقیفه،
غصب خلافت،
غصب فدک،
هجوم به خانه،
شهادت حضرت محسن(ع)،
و شهادت حضرت زهرا(س).
همه این حوادث در ذهن مخاطب پشت سر هم قرار میگیرند؛ اما پشت سر هم بودن در روایت ادبی، الزاماً به معنای وقوع بدون فاصله زمانی در تاریخ نیست.
این نکته درباره سخن شیخ مفید نیز صادق است. وقتی گفته میشود «هنوز جنازه پیامبر بر زمین بود»، ممکن است مراد، نشان دادن شدت و سرعت آغاز جریان سیاسی سقیفه و غصب خلافت باشد؛ نه اینکه تمام حوادث بعدی، از جمله هجوم به خانه حضرت زهرا(س)، در همان ساعات یا روزهای نخست اتفاق افتاده باشد.
جمعبندی؛ ربیعالاول، آغاز مصیبت سیاسی بود، نه لزوماً زمان هجوم
اگر حوادث را به صورت یک زنجیره زمانی نگاه کنیم، تصویر متفاوتی به دست میآید:
رحلت پیامبر اکرم(ص)،
سقیفه و مسئله خلافت،
بیعت عمومی،
پیگیری مسئله سپاه اسامه،
غصب فدک و ایراد خطبه فدکیه،
بازگشت سپاه اسامه،
مقاومت امیرالمؤمنین(ع) در برابر بیعت،
مراجعه حضرت زهرا(س) به خانه مهاجران و انصار،
و سپس مرحله نهایی درگیری و هجوم.
بنابراین، این امکان تاریخی وجود دارد که هجوم به خانه حضرت زهرا(س)، نه در روزهای ابتدایی ربیعالاول، بلکه پس از گذشت چندین هفته از رحلت پیامبر اکرم(ص) رخ داده باشد.
حتی بر اساس محاسبات مطرحشده در این دیدگاه، فاصلهای حدود ۵۰ روز و در برخی محاسبات حدود ۷۵ روز قابل تصور است.
از این منظر، دستکم یک نتیجه روشن به دست میآید:
نمیتوان صرفاً با تکیه بر اشعار، مرثیهها یا تعبیر «هنوز جنازه پیامبر بر زمین بود»، نتیجه گرفت که هجوم به خانه حضرت زهرا(س)، آتشزدن خانه و سقط حضرت محسن(ع) حتماً در همان روزهای ابتدایی پس از رحلت پیامبر(ص) اتفاق افتاده است.
اتفاقاً شواهدی مانند توصیف طبیعی حرکت حضرت فاطمه(س) هنگام رفتن برای ایراد خطبه فدکیه و نیز ماجرای سپاه اسامه، این احتمال را جدی میکند که میان رحلت پیامبر(ص) و حادثه هجوم فاصلهای دستکم بیش از سی روزه وجود داشته است.
بنابراین، اگر کسی بپرسد:
«چرا همه تصور میکنند هجوم بلافاصله پس از رحلت پیامبر اتفاق افتاد؟»
پاسخ میتواند این باشد:
چون در گذر زمان، سقیفه، غصب خلافت، فدک، هجوم و شهادت حضرت زهرا(س) در روایتهای تاریخی، منبری و شعری به صورت یک زنجیره بههمپیوسته بیان شدهاند؛ اما بههمپیوستگی حوادث، الزاماً به معنای نبود فاصله زمانی میان آنها نیست.
و همین تفکیک ساده، میتواند بسیاری از ابهامهای موجود درباره ترتیب حوادث پس از رحلت رسول خدا(ص) را روشن کند.
نویسنده: فاطمه پورعباس
نظر شما