به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهل بیت(ع) ـ ابنا ـ در سیر زندگی حیات حضرت زینب(س) در دوران بعد از اسارت، معمولا حوادث و سخنرانیهای ایشان در شهر کوفه و شام برجسته شده، این در حالی است که بر اساس منابع تاریخی، مدت حضور کاروان اسرا در شهر کوفه حداکثر سه روز و در شام دو روز بوده است.
اگر بازگشت کاروان اسرا به کربلا را اولین اربعین در نظر بگیریم، باید گفت از دوران چهل روزه اسارت از روز عاشورا تا بازگشت کاروان به کربلا در روز اربعین، حداقل ۱۵ روز در مسیر رفتن به سمت شام را در صحرایی بسیار خشک به نام «وادی شام» همراه با همسران و فرزندان داغدار اهل بیت(ع) و در کنار قاتلان شهدای کربلا طی شده است. به نظر میرسد همین مدت ۱۵ روز و شاید چند روزی بیشتر، در مسیر بازگشت از شام به سمت کربلا نیز طی شده است.
براساس اسناد تاریخی، در کاروان اسرا که تعداد آنان حدود ۲۵ نفر زن و دختر و ۱۵ مرد و کودک اعلام شده است، علاوه بر خانوادههای داغدار و کودکان آسیبدیده از وقایع کربلا، تعدادی از افراد بنیهاشم که در کربلا زخمی شده بودند نیز حضور داشتند، که مدیریت این گروه کوچک اما پردرد، همراه با تعداد از نیروهای نظامی به فرماندهی شمر بن ذی الجوشن، در خشکترین مناطق کویری ـ هم اکنون نیز و با گذشت 1400 سال هنوز آباد نشده ـ از سختترین دوران حیات زندگی ایشان بوده است.
این توصیف اندک از اعضا و مسیر کاروان اسارت، میتواند بخشی کمی از سختیهای اسارت را بیان کند، اما به نظر میرسد ایجاد تصویری ذهنی از حرکت ۳۵ روزه این کاروان در مسیر رفت و برگشت از کربلا و بازگشت به این سرزمین، میتواند تصویر بیشتری را در اذهان مخاطب ترسیم کند، موضوعی که قلم را توان نگارش آن نیست!
مسیر اسیران
روز یازده محرم، اولین گامهای اسارت کاروان اهل بیت(ع) از کربلا به سمت کوفه آغاز شد. این مسیر که در طول ۱۲ قرن گذشته به یادبود این اسیران، به عنوان مسیر «سبایا، به معنای اسیران» شناخته میشد، امروزه تقریبا همان مسیری است که به عنوان «طریق العلما» شناخته میشود. مسیری در حدود ۸۰ تا ۸۵ کیلومتر که در دوران جدید پیادهروی اربعین، شاهد حضور برخی مراجع، عالمان و فرزانگان در یکصد و پنجاه سال گذشته بوده است. با توجه به فاصله کربلا تا کوفه و سرعت اندک کاروان اسرا و در نتیجه فرارسیدن شب، همچنین تمایل ابن زیاد به نمایش پیروزی خود، به نظر میرسد لشکر، روز و شب یازدهم محرم را در مسیر بوده و صبح روز دوازدهم، به شهر کوفه وارد شدهاند.
امان از شام
بعد از ورود کاروان اسیران و اتفافاتی که در مسجد کوفه اتفاق افتاد و خطابههای آتشین امام سجاد(ع)، حضرت زینب(س) و حضرت فاطمه بنت الحسین(ع)، کاروان به دستور ابنزیاد، آماده حرکت به سمت شام میشود. بر اساس بررسی محققان، مسیر حرکت از کوفه به شام از یکی از سه مسیر «کناره دجله» با بیش از ۱۵۴۵ کیلومتر، «کناره فرات» با بیش از ۱۱۰۰ کیلومتر و صحرای خشک و بیآب و علفی که به عنوان «وادی شام» با مسافتی معادل ۸۰۰ کیلومتر بوده است.
اگرچه مزارهای مختلف منسوب به اهل بیت(ع) در مسیر کناره دجله و کناره فرات میتواند نشانههایی از حرکت کاروان در این مسیر باشد، اما به نظر غالب تاریخنویسان، با توجه به لزوم سرعت در مسیر حرکت برای رسیدن به شام، این کاروان داغدار از وادی شام عبور داده شدهاند، سرزمینی که هم اکنون به عنوان بخشی از کشورهای عراق، عربستان، اردن و سوریه شناخته میشود و همچنان با گذشت چهارده قرن به عنوان سرزمینی برهوت و خشک، هیچ نشانهای از آبادی یا علائم مرزی در آن نیست.
تصور عبور یک کاروان اسیر همراه با کودکان و زنانی داغدار از این زمین شورهزار، در کنار قاتلان برادران و خویشان و همگام با سرهای عزیزان، میتواند تصوری دردناک باشد. اگر این تصویر ذهنی با یک روایت از شاهدان عینی این حرکت درآمیزد، میتوان بیشتر عمق فاجعه را حس کرد.
امام صادق(ع) در روایتی به نقل از امام
سجاد(ع) میفرماید: «مرا بر شتری لاغر که جهاز آن چوبین و بدون زیرانداز و لنگ
بود سوار کردند که ناهموار راه میرفت، در حالیکه سر حسین بر نیزه و زنان خاندان ما پشت سر من، سوار بر شترانی
لاغر و استخوانی میآمدند و بچههای کوچک و بزرگ پشت سرمان، و نیزهها گرداگردمان
بودند. اگر اشکی از چشم یکی از ما جاری میشد، با نیزه به سرش میزدند، تا آنکه
وارد شام شدیم.»
اگر ورود کاروان اهلبیت(ع) به کوفه را ۱۲ محرم بدانیم و توقف چند روزی که در تاریخ مشخص نیست را، دوران اسارت در کوفه و حرکت به سمت شام بدانیم، بسیاری از مورخان، تاریخ ورود کاروان به شام را «اول صفر» دانستهاند و بر این اساس، باید گفت کاروان اسیرا، حدود ۱۵ روز در وادی شام مسیر را طی کردهاند.
این
مسیر طولانیترین مسیر حرکت کاروان اسیران همراه با سرهای شهیدان و در
کنار قاتلان در صحرایی بسیاری سوزان بود. میتوان گفت که حرکت در این مسیر
طولانیترین، سختترین و هولناکترین دوران اسارت اهل بیت(ع) بود، دورانی
که با توقفهای چند روزه در شهرهای کوفه یا شام قابل قیاس
نیست، این گونه میتوان راحتتر معنای «الشام الشام الشام» را دانست، که
شاید
این سخن اشارهای به وادی شام باشد، نه شهر شام، پیمودن این مسیر یعنی
حداقل دو
هفته زندگی در اسارت در صحرایی خشک.
نگاهی به مسیر بازگشت
اگرچه در مسیر بازگشت، مقداری شرایط برای اهل بیت(ع) آسانتر شد، اما طی کردن این مسیر به گونهای دیگر از اسارت تبدیل شد که در عین آسانی، بدون سختگیری و مراقبتهای غیرمستقیم نبود. بدون شک، خطابهها و روشنگریهای امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) و دیگران در شهر کوفه و شام، آن چنان تاثیری در این دو شهر گذاشته بود که با افرادی که مامور به بازگرداندن اهلبیت(ع) به مقصد خویش بودند، تاکید میشد این افراد حق هیچگونه ارتباط با ساکنان روستاها و شهرها در مسیر بازگشت را ندارند.
اگر نظر برخی از مورخان که از سفر مستقیم کاروان از شام به مدینه سخن گفتهاند و بازگشت کاروان به کربلا در دومین اربعین، یک سال و چهل روز بعد از واقعه عاشورا، و در سال ۶۲ هجری میدانند را بپذیریم باید گفت: کاروان در مسیر بازگشت مستقیم از شام به مدینه، مسافتی حدود ۱۲۳۰ کیلومتر را در شیوه جدیدی، با سختگیریهای کمتر، از اسارت طی کرده است.
اما اگر به نظر غالب مورخان، کاروان بعد از شام، به سمت کربلا حرکت کرده باشند تا اولین اربعین بعد از عاشورا را در کربلا باشند، باید گفت مسیر بازگشت کاروان همان مسیر بازگشت از «وادی شام» است، کاروانی که اگر چه این بار، بدون سختگیریهای دوران اسارت این مسیر را طی کرده، اما طبیعتا نه سختیها آن سفر سخت را فراموش کرده و نه در این سفر، آن چنان راحت است که بتواند آن چنان که میخواهد بگریند چون باید زودتر به کربلا برسند.
به عنوان نمونه بسیاری از مورخان از بازگشت سرهای شهیدان توسط همین کاروان برای دفن در سرزمین کربلا سخن گفتهاند، بنابراین باید گفت در مسیر رفت، سرهای بر روی نیزه بود و این بار در کیسههایی همراه کاروان! در مسیر رفت سرهای مقابل چشمان اسیران کاروان بود و نمیتوان گریست و در مسیر بازگشت، سرها همراه با کاروان است، اما نمیتوان توقف کرد چون کاروان باید اربعین به کربلا برسد.
برخی از مورخان، مسیر بازگشت را همین وادی شام دانستهاند، اما به نظر میرسد براساس مستندات تاریخی، تغییراتی در مسیر بازگشت انجام شده تا کاروان مقداری آسودهتر، اما باز در همان مسیر خشک و خشن و صحرای سوزان، مسیر را طی کرده باشند، این تغییرات، طی کردن مسیر را ۱۲۳ کیلومتر بیشتر کرد و مسیر بازگشت ۹۲۳ کیلومتر شد. بنابراین بر اساس مستندات تاریخی، بعد از واقعه کربلا، این کاروان ۱۸۰۰ کیلومتر راه پیموده تا دوباره به کربلا برسد.
نگاهی به مسیر حرکت در اسارت و حصر
به طور کلی میتوان دوران سفر کاروان کربلا را، با فرض رسیدن کاروان در اولین اربعین به کربلا، در مسیرهای مکه به مدینه، مکه به کربلا، کربلا به کوفه، کوفه به شام، شام به کربلا و کربلا به مدینه دانست.
حضرت زینب(س) و دیگر اعضای کاروان همراه با سیدالشهدا(س) و دیگر عزیزان خود، در بخش ابتدایی این سفر یعنی از مدینه به مکه با مسافت ۴۳۱ کیلومتر و از مدینه به کربلا ۱۴۴۷ کیلومتر، و در مجموع ۱۸۷۸ کیلومتر را پیمودهاند.
از ویژگیهای این دوران، اقامت چندین ماه کاروان در مکه و سخنرانیها و مکاتبات مختلف حضرت در این شهر برای آمادهسازی افراد برای قیام بود. اما در بخش دوم این سفر که باید آن را «دوران اسارت» دانست، کاروان اسرا در مسیر کربلا به کوفه ۸۰ کیلومتر و در مسیر کوفه به شام ۸۰۰ کیلومتر و در مجموع ۸۸۰ کیلومتر را در حال اسارت و همراه با سختیهای بسیار پیمودهاند.
در بخش سوم که باید آن را «سفر در حصر» دانست با فرض حضور در کربلا در اربعین اول، مسیر بازگشت از شام به کربلا ۹۲۳ کیلومتر و مسیر بازگشت از کربلا به مدینه را ۱۲۲۹ طی شده است. با این اعداد راحتتر می توان درک کرد که کاروان اسرا، بعد از واقعه عاشورا، بیش از سه هزار کیلومتر را طی کردهاند تا دوباره به مدینه برسند.
سید علی اصغر حسینی/ ابنا
..................
پایان پیام
