خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: در حدیث آمده که: «کلّکم راعٍ و کلّکم مسئول عن رعیّته؛» آیا منظور این است که هرکسی مسئول است و باید از کسانی که تحت رهبری او هستند مراقبت کند. آیا این مسئولیتها بهطورقطع شامل تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی میشود یا تنها در محدودههایی خاص و عمومی باید تفسیر شود؟
مسئولیتپذیری یکی از مسائل اساسی در تعالیم اسلامی به شمار میرود و در متون دینی، جایگاه برجستهای دارد. حدیث معروف «کلّکم راعٍ و کلّکم مسئولٌ عن رعیّته» با بیانی کوتاه اما جامع، این اصل را بهعنوان یک قاعده عمومی مطرح کرده است. بررسی احادیث و متون روایی نشان میدهد که این قاعده گسترهای فراتر از روابط فردی داشته و بهعنوان بنیانی برای مسئولیت در تمامی ابعاد زندگی انسان معرفی شده است.
در ادامه، ابتدا به معرفی این روایت و میزان اعتبار آن پرداخته میشود و سپس مفهوم و پیامهای آن مورد تحلیل قرار میگیرد.
۱. بررسی سند و جایگاه حدیث
در شماری از منابع روایی، حدیثی از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نقل شده است که بر مسئولیت افراد در قبال زیردستان و کسانی که تحت سرپرستی آنان هستند، تأکید میکند، متن روایت چنین است:
«کُلُّکُمْ رَاعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ؛ همه شما سرپرست هستید و همه شما در برابر رعیت و زیردستان خود مسئول خواهید بود.»
این روایت در منابع متعددی نقل شده است؛ ازجمله در شرح فارسی شهاب الأخبار، (۱) جامع الأخبار، (۲) تنبیه الخواطر، (۳) إرشاد القلوب، (۴) عوالی اللئالی، (۵) و منیه المرید (۶) آمده است.
با توجه به منابع موردبررسی، روشن است که این روایت به دلیل فقدان سلسله سند متصل به معصوم علیهالسلام، از منظر علم رجال و اعتبار سندی، ضعیف ارزیابی میشود. بااینحال، ازآنجاکه مضمون روایت در احادیث متعدد دیگری نیز بازتاب یافته و محتوای آن با اصول مسلم و قطعی تعالیم اسلامی همخوانی دارد، میتوان آن را از حیث معنا و محتوا، معتبر و قابل استناد دانست. در بخش بعد، نمونههایی از روایات هممضمون با این حدیث ارائه خواهد شد.
۲. معنای حدیث
حدیث نبوی «کُلُّکُمْ رَاعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ» ازجمله احادیثی است که در آن اصل مسئولیتپذیری بهعنوان یک قاعده عمومی بیان شده است. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در این روایت، همه انسانها را «راع» یا سرپرست معرفی کرده و مسئولیت آنان را نسبت به کسانی که تحت ولایت و سرپرستیشان هستند یادآور شده است. بر این اساس، هر فرد نهتنها در برابر اعمال خویش، بلکه در برابر کسانی که به نحوی در دایره زندگی و ارتباطات او قرار دارند، مسئول است.
اما پرسش اصلی این است که دامنه این مسئولیت تا کجا امتداد دارد؟ آیا تنها شامل خانواده و نزدیکان است یا ناظر به تمامی ابعاد زندگی اجتماعی و حتی محیطزیست نیز میشود؟ در منابع روایی، این موضوع با ذکر مصادیق گوناگون روشنتر شده است.
در روایت دیگری با تفصیل بیشتر، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله چنین بیان فرمودهاند:
«أَلَا کُلُّکُمْ رَاعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ فَالْأَمِیرُ عَلَی النَّاسِ رَاعٍ وَ هُوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ وَ الرَّجُلُ رَاعٍ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ وَ هُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ فَالْمَرْأَهُ رَاعِیَهٌ عَلَی أَهْلِ بَیْتِ بَعْلِهَا وَ وُلْدِهِ وَ هِیَ مَسْئُولَهٌ عَنْهُمْ وَ الْعَبْدُ رَاعٍ عَلَی مَالِ سَیِّدِهِ وَ هُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ أَلَا فَکُلُّکُمْ رَاعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِه؛ (۷)
آگاه باشید! همه شما سرپرست هستید و همه شما در برابر زیردستان خود مسئولید: امیر بر مردم، سرپرست است و نسبت به آنان مسئول است؛ مرد نسبت به اهل خانهاش سرپرست است و مسئولیت دارد؛ زن نسبت به خانه شوهر و فرزندانش سرپرست است و مسئولیت دارد؛ و بنده نسبت به مال صاحبش سرپرست است و مسئولیت دارد. بدانید که همه شما سرپرستید و همه شما مسئول زیردستان خویش هستید.»
این روایت نشان میدهد که مسئولیتپذیری از حوزه حاکمیت سیاسی تا کوچکترین ساختار اجتماعی یعنی خانواده امتداد دارد. حتی انسانِ فاقد آزادی کامل مانند عبد نیز نسبت به مال و وظایفی که بر عهده دارد، مسئول شمرده شده است؛ بنابراین، مسئولیت یک اصل عمومی است و هر فردی نسبت به جایگاه اجتماعی خود (حالا خرد یا کلان) مسئولیت دارد و باید پاسخگو باشد. در حدیثی دیگر امیرالمؤمنین علیهالسلام دامنه مسئولیت را گستردهتر معرفی کرده و فرمودهاند:
«اتَّقُوا اللَّهَ فِی عِبَادِهِ وَ بِلَادِهِ فَإِنَّکُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّی عَنِ الْبِقَاعِ وَ الْبَهَائِم؛ (۸)
از خدا بترسید درباره بندگان او و سرزمینهایش؛ زیرا شما حتی نسبت به قطعههای زمینها و چارپایان نیز باید پاسخگو باشید.»
این روایت افق تازهای در مفهوم مسئولیت اجتماعی میگشاید؛ چراکه در نگرش اسلامی، مسئولیت صرفاً به تعاملات انسانی محدود نمیشود، بلکه شامل محیطزیست، منابع طبیعی و حقوق حیوانات نیز میگردد. از این منظر، انسان موظف است نسبت به تمامی ابعاد نظام آفرینش احساس مسئولیت و تعهد داشته باشد.
از سوی دیگر، در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآله چنین آمده است:
«إن اللّهَ تعالی سائلٌ کُلَّ راعٍ عَمّا استَرعاهُ: أحَفِظَ ذلکَ أمْ ضَیَّعَهُ حتّی یَسألَ الرَّجُلَ عن أهلِ بَیتِهِ؛ (۹)
خداوند از هر کس درباره زیردستش میپرسد که: آیا آن را نگه داشته یا ضایع گذاشته است تا آنجا که از مرد درباره اهل خانهاش پرسش میکند.»
این روایت نشان میدهد که مسئولیت، یک تکلیف الهی است که در قیامت مورد بازخواست قرار میگیرد. به همین دلیل، بیتوجهی به آن مساوی با تضییع امانت الهی است. در روایتی از امیرالمؤمنین علیهالسلام نیز چنین تأکید شده است:
«کُلُّ امْرِئٍ مَسْئُولٌ عَمَّا مَلَکَتْ یَمِینُهُ وَ عِیَالِهِ؛ (۱۰)
هر انسانی در برابر آنچه در اختیار اوست و خانوادهاش مسئول است.»
در این حدیث، امام علیهالسلام، مسئولیت را در سادهترین و ابتداییترین سطح تبیین میکند و نشان میدهد که بیتفاوتی نسبت به اهل خانه و اموال شخصی نیز در منطق دین مردود است.
بنابراین، با توجه به مجموعه روایات بیانشده، حدیث «کلّکم راع ... » یک قاعده عمومی در اسلام است که مسئولیتپذیری را در همه سطوح زندگی انسانی مطرح میکند: از رابطه انسان با خویش و خانواده تا حکومت و جامعه و حتی طبیعت و محیطزیست. در این نگاه، هیچ انسانی فارغ از مسئولیت نیست و همه در برابر آنچه به آنان سپرده شده، پاسخگو خواهند بود.
نتیجه:
بررسی روایات مرتبط با حدیث «کلّکم راع ... » نشان میدهد که اصل مسئولیتپذیری در آموزههای اسلامی، یک قاعده فراگیر و عام است که محدود به حوزهای خاص نیست. این مسئولیت از امور فردی و خانوادگی، مانند رسیدگی به اهل خانه و حفظ اموال شخصی، آغاز میشود و تا عرصههای گستردهتری چون اداره حکومت، ساماندهی جامعه و حتی حفظ محیطزیست و منابع طبیعی امتداد مییابد. بر این اساس، هر فرد در جایگاه اجتماعی و الهی خود، نسبت به آنچه به او سپرده شده، امانتدار و در برابر آن پاسخگو است.
پینوشتها:
۱. قضاعی، محمد بن سلامه، شرح فارسی شهاب الأخبار (کلمات قصار پیامبر خاتم صلیاللهعلیهوآله)، محقق / مصحح: حسینی أرموی (محدث)، جلالالدین، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ ش، ص ۶۸.
۲. شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار (للشعیری)، محقق / مصحح: ندارد، نجف: مطبعه حیدریه، بیتا، ص ۱۱۹.
۳. ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسی تنبیه الخواطر، محقق / مصحح: ندارد، قم: مکتبه فقیه، ۱۴۱۰ ق، ج۱، ص ۶.
۴. دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب (للدیلمی)، محقق / مصحح: ندارد، قم: الشریف الرضی، ۱۴۱۲ ق، ج۱، ص ۱۸۴.
۵. ابن أبیجمهور، محمد بن زینالدین، عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، محقق / مصحح: عراقی، مجتبی، قم: دار سید الشهداء للنشر، ۱۴۰۵ ق، ج۱، ص ۱۲۹.
۶. شهید ثانی، زینالدین بن علی، منیه المرید، محقق / مصحح: مختاری، رضا، قک: مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۹ ق، ص ۳۸۱.
۷. ورام بن أبیفراس، مسعود بن عیسی تنبیه الخواطر، محقق / مصحح: ندارد، قم: مکتبه فقیه، ۱۴۱۰ ق، ج۱، ص ۶.
۸. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه، محقق / مصحح: صالح، صبحی، قم: هجرت، ۱۴۱۴ ق، ص ۲۴۲.
۹. پاینده، ابوالقاسم، نهجالفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلیالله علیه و آله)، محقق / مصحح: ندارد، تهران: دنیای دانش، ۱۳۸۲ ش، ص ۲۹۶.
۱۰. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، محقق / مصحح: حسنی بیرجندی، حسین، قم: دار الحدیث، ۱۳۷۶ ش، ص ۳۹۶، ح ۶۶۹۵.
نظر شما