خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: در میان آموزههای درخشان ائمه اطهار (ع)، گوهرهایی نهفتهاند که هر یک میتوانند چراغ راه سعادت و کمال انسان باشند. یکی از این گوهرهای تابناک، کلام حکمتآمیز امام باقر (ع) است که میفرمایند:«لا شَرَفَ کبُعدِ الهِمَّةِ»(1)«هیچ شرافت (و افتخاری) چون بلندهمتی نیست.» این حدیث کوتاه، دریچهای به سوی مفهومی عمیق و بنیادین در شخصیتسازی و موفقیت میگشاید: «بلندهمتی». بلندهمتی، فراتر از یک آرزوی ساده، حالتی درونی است که انسان را از غرق شدن در روزمرگیها نجات داده و به سوی آرمانهای بزرگ، تلاشهای سترگ و دستاوردهای ماندگار سوق میدهد. این صفت والا، کلید دستیابی به مراتب عالی انسانیت و منشأ بسیاری از تحولات فردی و اجتماعی است. در این مقاله، به واکاوی مفهوم بلندهمتی، مصادیق آن و پشتوانههای قرآنی این صفت ارزشمند خواهیم پرداخت.
1. معنای بلندهمتی: فراتر از آرزو، عمیقتر از تلاش:
بلندهمتی، حالتی روحی و فکری است که در آن، انسان به اهداف و آرمانهای بزرگ میاندیشد و صرفاً به دنبال خواستههای کوچک و زوالپذیر نیست. بلندهمت، دغدغههایی فراتر از خود دارد؛ او به اصلاح جامعه، تعالی انسانیت، کسب علم نافع، خدمت به خلق و رسیدن به قرب الهی میاندیشد. این صفت، به معنای پرهیز از بطالت، قناعت به وضعیت موجود و غرق شدن در امور بیارزش است. فرد بلندهمت، دارای دیدی وسیع، روحیهای بلندپرواز و عزمی راسخ است که او را به حرکت وامیدارد و از سستی و یأس برحذر میدارد. این همان چیزی است که قرآن کریم به آن اشاره دارد و مؤمنان را به سبقت در خیرات تشویق میکند:
«وَلِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیهَا ۖ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ ۚ أَیْنَ مَا تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّهُ جَمِیعًا ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»(2)
و برای هر گروهی، قبلهای است که خداوند آن را تعیین کرده است؛ (ولی شما به اینها اهمیت ندهید و) در نیکیها بر یکدیگر پیشی گیرید! هر جا باشید، خداوند همه شما را (برای پاداش و کیفر) حاضر میکند؛ زیرا او بر هر کاری تواناست.
بلندهمتی، نیروی محرکهای است برای «سبقت گرفتن در خیرات» و رسیدن به قلههای معرفت و عمل صالح.
2. مصادیق بلندهمتی در عرصههای مختلف زندگی:
بلندهمتی، تنها در یک زمینه خاص محدود نمیشود، بلکه جلوههای آن را میتوان در ابعاد گوناگون زندگی فردی و اجتماعی مشاهده کرد:
بلندهمتی در علم و معرفت:
مصداق بارز آن، تلاش بیوقفه برای کسب علم نافع، کاوش در اسرار هستی و دستیابی به قلههای دانش است. دانشمندان و پژوهشگرانی که برای کشف حقایق و حل مشکلات بشریت، شبانهروزی تلاش میکنند و از سختیها و ناکامیها دلسرد نمیشوند، نمونههای برجستهای از بلندهمتی هستند. هدف آنها صرفاً مدرک یا جایگاه نیست، بلکه فهم عمیق عالم و خدمت به خلق است.
«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ ۗ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ»(3)
بگو: آیا کسانی که میدانند با کسانی که نمیدانند یکسانند؟! تنها خردمندان متذکر میشوند!
این آیه، ارزشمندی علم را بیان میکند و طلب علم، مصداقی روشن از بلندهمتی در طلب شرافت است.
بلندهمتی در عبادت و بندگی:
عبادتکنندگان و عارفانی که تنها به انجام واجبات اکتفا نمیکنند، بلکه با تهجد، دعا و مناجات شبانه، تلاش میکنند تا به بالاترین مراتب قرب الهی دست یابند، بلندهمتانی واقعی هستند. همت آنها، رسیدن به «مقام عند ربهم» است و نه صرفاً رهایی از عذاب.
«تَتَجَافَیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ * فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِیَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزَاءً بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ »(4)
پهلوهایشان از بسترها دور میشود (و شب بیدار میمانند) و پروردگار خود را با بیم و امید میخوانند، و از آنچه به آنان روزی دادهایم انفاق میکنند!*هیچ کس نمیداند چه پاداشهای مهمی که مایه روشنی چشمهاست برای آنها نهفته شده، این پاداش کارهایی است که انجام میدادند!
این آیات، به زیبایی همت بلند شب زندهداران را به تصویر میکشند.
بلندهمتی در خدمت به خلق و اصلاح جامعه:
رهبران، مصلحان اجتماعی و فعالان خیریه که زندگی خود را وقف بهبود وضعیت دیگران، رفع تبعیض و برقراری عدالت میکنند، نمونههای درخشانی از بلندهمتی هستند. همت آنها، تغییر جهان به سوی بهتر شدن و کاستن از رنج بشریت است.
«لَّا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَیْنَ النَّاسِ ۚ وَمَن یَفْعَلْ ذَٰلِکَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا»(5)
در بسیاری از سخنان درِ گوشی آنها خیری نیست، مگر آن کس که به صدقه دادن یا کار نیک یا اصلاح در میان مردم فرمان دهد. و هر کس برای خشنودی خدا چنین کند، بزودی پاداش بزرگی به او خواهیم داد.
این آیه، ارزش بلندهمتی در اصلاحگری و خدمت را نشان میدهد.
بلندهمتی در جهاد و مقاومت:
مبارزان راه حق و مدافعان عدالت که برای دفاع از سرزمین، دین و ناموس خود، از جان و مال خود میگذرند و در برابر ستمگران سر فرود نمیآورند، اوج بلندهمتی را به نمایش میگذارند. همت آنها، اعتلای کلمه حق و دفاع از مظلوم است.
«إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَیٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ۚ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَیُقْتَلُونَ ۖ وَعْدًا عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِیلِ وَالْقُرْآنِ ۚ وَمَنْ أَوْفَیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ ۚ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُم بِهِ ۚ وَذَٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُم»(6)
خداوند از مؤمنان، جانها و اموالشان را خریداری کرده، که در برابرش بهشت برای آنان باشد؛ همان کسانی که در راه خدا پیکار میکنند، میکشند و کشته میشوند؛ این وعده حقی است بر او، در تورات و انجیل و قرآن؛ و چه کسی از خدا به عهدش وفادارتر است؟! اکنون بشارت باد بر شما، به داد و ستدی که با خدا کردهاید؛ و این است رستگاری (و پیروزی) بزرگ!
این آیه، بلندهمتی کسانی را نشان میدهد که همتشان رسیدن به «فوز عظیم»از طریق فداکاری در راه خداست.
3. آثار و برکات بلندهمتی در زندگی:
شرافت و عزت نفس: همانطور که حدیث شریف امام باقر (ع) میفرماید، بلندهمتی خود بزرگترین شرافت است. فرد بلندهمت، هرگز خود را خوار نمیسازد و عزت نفس بالایی دارد.
انگیزه و پشتکار: بلندهمتی، موتور محرکه انسان برای رسیدن به اهداف بزرگ است و به او انگیزه و پشتکار بینظیری میبخشد.
رضایت درونی و سعادت: با وجود مشکلات و چالشها، فرد بلندهمت از تلاش خود و حرکت در مسیر آرمانها لذت میبرد و احساس رضایت درونی عمیقی دارد.
تأثیرگذاری بر جامعه: بلندهمتان، چراغ راه دیگران هستند و با افکار و اعمال خود، الهامبخش جامعه برای حرکت به سوی پیشرفت و کمال میشوند.
«خواستن وقتی توانستن است که با همّت، عمل، توکّل، راهبلدی و احساس مسؤولیت همراه باشد»(7)
قرب الهی: نهایت بلندهمتی برای مؤمنان، رسیدن به قرب خداوند است که بالاترین شرافت و سعادت را به ارمغان میآورد.
بنابراین حدیث نورانی امام باقر (ع) که نقشه راهی برای کسب کرامت و عزت نفس واقعی به دست میدهد. بلندهمتی، نه یک ویژگی سطحی، بلکه ریشهای در عمق ایمان و بصیرت انسان دارد. این صفت والا، انسان را از روزمرگی و خواستههای کوچک رها میسازد و به سوی آرمانهای بلند، تلاشهای ماندگار و دستاوردهای عظیم سوق میدهد. از طلب علم و معرفت، تا عبادت خالصانه، از خدمت به خلق و اصلاح جامعه، تا جهاد و مقاومت در راه حق، همگی مصادیقی از بلندهمتی هستند که در قرآن کریم نیز بر اهمیت آنها تأکید شده است. فرد بلندهمت، نه تنها برای خود، بلکه برای جامعه خویش نیز مایه برکت و سعادت است. باشد که با الهام از کلام معصومین (ع) و آموزههای قرآنی، همتهای خویش را بلند گردانیم و در مسیر شرافت و کمال قدم برداریم.
پی نوشت:
1.بحار الأنوار: ج۷۸ ، ص۱۶۵ ، ح۱
2.سوره بقره/ آیه 148
3. سوره زمر/آیه 10
4. سوره سجده/آیه 16 و 17
5. سوره نساء/آیه 114
6.بیانات رهبرمعظم انقلاب اسلامی در دیدار با جوانان و دانشجویان استان سیستان و بلوچستان( ۱۳۸۱/۱۲/۰۶)
بانو فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما