خبرگزاری بین المللی اهل بین(ع)-ابنا: در گستره تعالیم حیاتبخش اسلام، عبادات نه تنها صرفاً اعمالی ظاهری، بلکه دارای ابعاد عمیق معنوی و ارتباط با نظام ارزشی دین هستند. پذیرش یک عمل عبادی در پیشگاه الهی، گاهی منوط به رعایت شرایط و مقدماتی است که در ظاهر بیارتباط با آن عمل به نظر میرسند، اما در حقیقت، ستونهای اصلی بنای دینداری را تشکیل میدهند. یکی از این شرایط بنیادین، اطاعت از اولیای امر و رعایت حقوق والدین و همسر است.
امام صادق(ع) در حدیثی شگفتانگیز، این حقیقت را به صراحت بیان میدارند: «لا صیام لمن عصی الامام، و لا صیام لعبد آبق حتی یرجع، و لا صیام لامراة ناشزة حتی تتوب، و لا صیام لولد عاق حتی یبر.»(۱)
«روزه نیست برای کسی که امام و پیشوای خود را نافرمانی کند و از او اطاعت ننماید، و صحیح نیست روزه عبد فراری، تا مراجعت کند و به خدمت باز نگردد، و روزه زن ناشزه درست نمیباشد تا توبه کند و در اختیار همسرش قرار گیرد و همچنین روزه فرزند عاق شده پدر و مادر تا خوب نشود و اصلاح نگردد، مورد قبول قرار نمیگیرد، و روزه به حساب نمیآید.»
بررسی ابعاد حدیث
حدیث امام صادق (ع) به روشنی بیان میکند که پارهای از گناهان و رفتارهای ناصحیح، میتوانند مانع پذیرش عمل عبادی مهمی چون روزه شوند. این عبارت "لا صیام" به معنای عدم صحت ظاهری روزه نیست، بلکه ناظر به عدم قبولی آن در پیشگاه الهی و عدم ترتب آثار و برکات معنوی بر آن است. امام (ع) چهار گروه را در این حدیث معرفی میکنند که روزهشان فاقد ارزش حقیقی است:
۱. نافرمان امام و پیشوا: اطاعت از امام، به معنای پذیرش ولایت الهی و عمل به دستورات اوست. در جامعه اسلامی، امام نماد عدل، هدایت و محور وحدت است. نافرمانی از او، به منزله سرپیچی از دستور الهی و برهم زدن نظم جامعه محسوب میشود و لذا چنین عملی میتواند مانع از قبولی عبادتی چون روزه گردد. این بخش بر اهمیت ولایت و امامت در اسلام تأکید میکند.
۲. عبد فراری: اگرچه در زمان حاضر مفهوم «عبد آبق»(برده فراری) به معنای مصطلح گذشته وجود ندارد، اما میتوان از آن یک معنای کلیتر و معنوی استنباط کرد. «عبد آبق» نمادی از انسان سرکش و نافرمان در برابر خالق خود است که از بندگی و وظایف خود شانه خالی میکند. این بخش بر لزوم بازگشت به بندگی و تسلیم در برابر اراده الهی دلالت دارد.
۳. زن ناشزه: «نشوز» به معنای سرپیچی زن از وظایف زناشویی در برابر همسرش است. این بخش از حدیث، بر اهمیت نهاد خانواده و رعایت حقوق متقابل زن و شوهر تأکید دارد. اسلام بر استحکام بنیان خانواده اهمیت ویژهای قائل است و لذا عدم رعایت این حقوق میتواند بر پذیرش عبادات فرد تأثیر بگذارد.
۴. فرزند عاق والدین: «عاق والدین» به معنای آزار و اذیت والدین و عدم رعایت حقوق آنان است. اسلام احترام به والدین و نیکی به آنها را از اوجب واجبات دانسته است. این بخش از حدیث، به جایگاه والای والدین و لزوم کسب رضایت آنها برای قبولی اعمال اشاره دارد.
در مجموع، این حدیث نشان میدهد که عبادت حقیقی نه فقط به انجام اعمال ظاهری، بلکه به همراهی آن با اصلاح رفتار، رعایت حقوق دیگران و اطاعت از اوامر الهی و ولایت معصومین (ع) است.
بخش دوم: پیوند حدیث با آیات قرآن کریم
برای درک عمیقتر این مفاهیم، به سه آیه از قرآن کریم اشاره میکنیم که بر اهمیت اطاعت، رعایت حقوق و پذیرش اعمال صالح تأکید دارند:
آیه اول: در مورد اطاعت از اولی الامر و پذیرش ولایت الهی:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنکُمْ»(۲)
«ای کسانی که ایمان آوردهاید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیالامر خود را اطاعت نمایید.»
این آیه به صراحت بر لزوم اطاعت از خداوند، پیامبر و اولیالامر (امامان معصوم و جانشینان به حق آنها) تأکید دارد. اطاعت از امام، نه تنها یک وظیفه اجتماعی، بلکه یک رکن اساسی در دینداری است. نافرمانی از امام، به منزله نافرمانی از دستور الهی است و چنین عملی میتواند بر قبولی عبادات فرد تأثیر منفی بگذارد.
حدیث امام صادق (علیه السلام) این آیه را در بعد عملی آن تفسیر میکند و نشان میدهد که عدم اطاعت از امام، به حدی میتواند بر روح و باطن انسان اثر بگذارد که حتی اعمال عبادی ظاهراً صحیح او را بیاثر و فاقد ارزش معنوی سازد. این تأکید بر ولایت و اطاعت از آن، نشان میدهد که عبادت بدون ارتباط با محور هدایت الهی، نمیتواند مسیر کمال را به درستی طی کند.
آیه دوم: در مورد رعایت حقوق همسر و حفظ بنیان خانواده (و نمادی از بازگشت به وظایف بندگی):
«وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ»(۳)
«و از نشانههای او این که از (جنس) خودتان همسرانی برای شما آفرید تا در کنار آنها آرامش یابید و میان شما دوستی و رحمت نهاد. همانا در این (امر) برای گروهی که میاندیشند، نشانههایی است.»
این آیه به زیبایی فلسفه خلقت همسر و اهمیت بنیان خانواده را تبیین میکند: دستیابی به آرامش، مودت و رحمت. نشوز زن (سرپیچی از حقوق همسر) به معنای برهم زدن این آرامش و تضعیف بنیان خانواده است. این عمل نه تنها به خود فرد و همسرش آسیب میزند، بلکه بر کل جامعه تأثیرگذار است.
حدیث امام صادق (ع) با اشاره به عدم قبولی روزه زن ناشزه تا زمان توبه، این حقیقت را روشن میسازد که عبادتی که با تضییع حقوق مهمی چون حقوق همسر همراه باشد، از ارزش معنوی لازم برخوردار نخواهد بود. این امر میتواند نمادی از بازگشت انسان به وظایف خود در برابر خالق (مشابه "عبد آبق") نیز باشد؛ انسانی که از بندگی خویش در برابر خداوند سرپیچی کرده، باید بازگردد و توبه کند تا اعمالش پذیرفته شود.
۲.۳. آیه سوم: در مورد حقوق والدین و لزوم نیکی به آنها:
«وَقَضَیٰ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِندَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا»(۴)
«و پروردگار تو حکم فرموده که جز او را نپرستید؛ و به پدر و مادر نیکی کنید. هرگاه یکی از آن دو، یا هر دوی آنها نزد تو به پیری رسند، (حتی) به آنها «اف» مگو و بر سرشان فریاد مکش و با آنها سخنی شایسته و محترمانه بگو.»
این آیه شریفه، نیکی به والدین را بلافاصله پس از توحید و نهی از پرستش غیر خدا، ذکر میکند که نشان از جایگاه رفیع و اهمیت بینظیر آن در اسلام دارد. این آیه، از کوچکترین بیاحترامی (گفتن "اف") تا نهی و تندی با والدین، منع میکند. حدیث امام صادق (ع) با اشاره به عدم قبولی روزه فرزند عاق، تأکید میکند که نیکی به والدین نه تنها یک وظیفه اخلاقی، بلکه شرطی برای قبولی اعمال عبادی است. فردی که با والدین خود بدرفتاری میکند و حقوق آنها را زیر پا میگذارد، حتی اگر به ظاهر روزه بگیرد، از فیض معنوی آن محروم خواهد بود. این بیانگر این حقیقت است که اعمال عبادی از بستر و زمینه اخلاقی و اجتماعی جدا نیستند و تنها در سایه رعایت این حقوق است که میتوانند به کمال برسند.
حدیث امام صادق (ع) درباره شرایط قبولی روزه، دریچهای به سوی فهم عمیقتری از عبادات در اسلام میگشاید. این حدیث به وضوح نشان میدهد که اعمال عبادی، از جمله روزه، صرفاً حرکات ظاهری نیستند، بلکه نیازمند روح و باطنی پاک، اطاعت از ولیّ امر، رعایت حقوق خانواده و احترام به والدین هستند. نافرمانی از امام، تضییع حقوق همسر و عاق والدین، گناهانی هستند که میتوانند برکت و قبولیت را از یک عمل عبادی سلب کنند. تطبیق این حدیث با آیات قرآن کریم، استحکام این آموزه را دوچندان میکند و به ما یادآور میشود که عبادت حقیقی، در گرو اصلاح تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی و رعایت حقوق الهی و بندگان است.
پی نوشت:
۱.وقایع الایام خیابانی، ص ۴۳۲
۲.سوره نساء/ آیه ۵۹
۳.سوره روم/ آیه ۲۱
۴.سوره اسراء/ آیه ۲۳
بانو فیروزه دلداری، پژوهشگر، مشاور خانواده و فعال رسانه
..........................
پایان پیام
نظر شما