به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: حجت الاسلام و المسلمین محمد حسین امین، نویسنده و پژوهشگر دینی، در نوشتاری اختصاصی برای ابنا، به تبیین جایگاه مدیریت اخبار در زیستِ مومنانه پرداخته است:
محمد حسین امین / نویسنده و پژوهشگر دینی
در روزگارانی که اخبارِ جنگ و التهاب، چون تازیانههایی پیدرپی بر پیکر آرامشِ جامعه فرود میآیند، مومنِ باذکاوت کسی است که میان «آگاهی از واقعیت» و «غرق شدن در اضطراب» مرزی استوار ترسیم کند. مدیریت اخبار به سبک متوکلین، نه فرار از حقیقت، که مجهز شدن به سلاحِ ایمان و سواد رسانهای برای صیانت از حریمِ روان در برابر شبیخونِ ناامیدی است.
۱. عصر اضطراب و ضرورتِ «تقوای رسانهای»
ما در روزگاری نفس میکشیم که اخبار، پیش از آنکه آگاهیبخش باشند، اضطرابآفرین شدهاند. هر تپشِ گوشی همراه، ممکن است حامل پیامی باشد که ضربان قلب را بالا ببرد و آرامش خانه را بروبد. حقیقت این است که روح انسان، ظرفیتی محدود دارد و هجوم بیامانِ خبرهای تلخ، سیاه و گاه دروغ، این ظرف را لبریز از ناامیدی میکند.
دین مبین اسلام، پیروان خود را به «سمع خیر» یعنی شنیدنِ آگاهانه و مفید دعوت میکند. قرآن کریم به ما هشدار میدهد که هر شنیدهای را نباید باور کرد و هر خبری را نباید منتشر ساخت. در واقع، نخستین گام در مدیریت اخبار، ایجاد یک سد دفاعی به نام «تقوای رسانهای» است؛ یعنی گزینشگری در آنچه میبینیم و میشنویم.
سلامت روان خانواده، در گروِ این است که سفرهی ذهنمان را با هر پسماندِ خبری آلوده نکنیم. همانگونه که نسبت به سلامت غذای جسم حساس هستیم، باید نسبت به سلامتِ روان نیز وسواس به خرج دهیم. امیرالمؤمنین(ع) در کلامی نغز میفرمایند: «چشمها، شکارگاهِ شیطانند»[۱]؛ پس هر چه دیده ببیند، بر لوح دل مینشیند و آرامش را تحتالشعاع قرار میدهد.
۲. توکل؛ لنگرگاهی در اقیانوس پرتلاطم شایعات
مفهوم «توکل» در فرهنگ شیعی، به معنای دست روی دست گذاشتن و بیخبری نیست؛ بلکه به معنای تکیه بر قدرتی فراتر از تمام قدرتهای پوشالی دنیاست. متوکل کسی است که خبرهای بد را میشنود، اما میداند که «رشتهی تدبیر جهان» در دست خدایی است که از مادر به بندگانش مهربانتر است. این نگاه، زهرِ خبرهای ناگوار را میگیرد.
وقتی انسان به مقام توکل میرسد، دیگر با هر شایعهای نمیلرزد. قرآن کریم در وصف مومنان راستین میفرماید: «الَّذینَ قالَ لَهُمُ النّاسُ إِنَّ النّاسَ قَد جَمَعوا لَکُم فَاخشَوهُم فَزادَهُم إیمانًا وَقالوا حَسبُنَا اللَّهُ وَنِعمَ الوَکیلُ» (همان کسانی که مردم به ایشان گفتند: مردم برای [حمله به] شما گرد آمدهاند، پس از آنها بترسید؛ ولی [این سخن] بر ایمانشان افزود و گفتند: خدا ما را بس است و او بهترین حامی است)[۲].
این آیه، دقیقاً مدیریت روان در بحرانهای خبری را نشان میدهد. در حالی که دیگران در حال پمپاژ ترس هستند، انسان متوکل ایمانش قویتر میشود. او واقعیت را میبیند، اما حقیقتِ برتر (قدرت خدا) را فراموش نمیکند. توکل، یک چتر نجات روانی است که مانع از سقوط ما در درهی هولناک ناامیدی میشود.
۳. سدِ مستحکم در برابر «اراجیف» و اخبار بیمبنا
یکی از آسیبهای جدی فضای مجازی، انتشار اخباری است که هیچ پایه و اساسی ندارند و صرفاً برای برهم زدن امنیت روانی جامعه ساخته میشوند. در متون دینی، از اینگونه مطالب با عنوان «اراجیف» یا سخنان سست یاد شده است. اسلام به ما میآموزد که پیش از پذیرش هر خبری، باید از منبع و سند آن اطمینان حاصل کنیم تا دچار پشیمانی نشویم.
قرآن کریم با صراحت میفرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا...» (ای کسانی که ایمان آوردهاید، اگر فاسقی برایتان خبری آورد، نیکی تبیین و تحقیق کنید)[۳]. این دستورالعمل، زیربنای سواد رسانهای در اسلام است. اگر هر خبری را بدون تحقیق بپذیریم، در واقع سربازِ جبههی جنگ روانی دشمن شدهایم و تیشه به ریشهی آرامش خود زدهایم.
روش متوکلین این است که ذهن خود را بازیچهی هر کانال و گروه بینام و نشانی نمیکنند. آنها میدانند که شایعهسازی، ابزارِ شیطان برای غمگین ساختن مومنان است. امام صادق(ع) در این باره هشدار دادهاند که نقلِ هر آنچه شنیده میشود، نشانهی نادانی است[۴]. پس برای حفظ سلامت روان، باید دهانِ شایعات را با سکوت و تحقیق ببندیم.
۴. حریم خانواده؛ قرنطینهی آرامش در برابر هجوم اخبار
خانه باید مأمن و پناهگاه باشد، نه شعبهای از خبرگزاریهای حوادث. یکی از وظایف مهم سرپرست خانواده در نگاه دینی، «وقایه» یا همان محافظت از اعضای خانواده در برابر آسیبهاست. این محافظت، شامل دور نگه داشتن ذهنِ لطیفِ فرزندان و اعضای خانواده از اخبار خشونتآمیز و نگرانکنندهای است که فایدهای جز استرس ندارند.
ما نباید اجازه دهیم بحثهای بیپایان سیاسی و اجتماعیِ تلخ، فضای صمیمی سفرهی شام را مسموم کند. در سیره اهلبیت(ع) میبینیم که ایشان همواره بر خوشبینی (حُسن ظن) به تقدیر الهی تأکید داشتند. تزریق روحیه امید به خانواده، عینِ بندگی است. خانهای که در آن دائم از قحطی، جنگ و بدبختی صحبت شود، برکت و آرامش از آن رخت میبندد.
آموزش «صبر» و «رضا» به اعضای خانواده، بهترین پدافند غیرعامل در برابر حملات رسانهای است. امیرالمؤمنین(ع) در توصیفی زیبا از متقین میفرمایند که آنها در سختیها چنان آراماند که گویا در آسایشاند، چون به قضای الهی راضی هستند[۵]. اگر فرزندان ما ببینند که ما در اوج شنیدن اخبار سخت، همچنان به لطف خدا امیدواریم، آنها نیز نسلی مقاوم بار خواهند آمد.
منابع و پاورقیها:
۱. نهجالبلاغه (نسخه صبحی صالح)، حکمت ۴۰۹: «العیون مَصَائِدُ الشَّیْطَانِ» (چشماندازها و نگاهها، شکارگاههای شیطان هستند).
۲. سوره آلعمران، آیه ۱۷۳.
۳. سوره حجرات، آیه ۶.
۴. شیخ کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۳۴۱: امام صادق(ع) در مذمت نشرِ شنیدهها میفرمایند: «حَسْبُکَ مِنَ الْکَذِبِ أَنْ تُحَدِّثَ بِکُلِّ مَا سَمِعْتَ» (برای دروغگویی تو همین بس که هر چه میشنوی [بدون تحقیق] بازگو کنی).
۵. نهجالبلاغه (نسخه صبحی صالح)، خطبه ۱۹۳ (خطبه متقین): «نُزِّلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِی الْبَلَاءِ کَالَّذِی نُزِّلَتْ فِی الرَّخَاءِ رِضًی عَنِ اللَّهِ بِالْقَضَاءِ» (حال آنان در بلا و سختی، همچون حالشان در آسایش و خوشی است، چرا که به قضای الهی راضی هستند).
نظر شما