خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)-ابنا: امیرالمومنین علی (ع)، امامِ سخن و عدالت، می فرماید:
فَإِذَا تَفَکَّرْتُمْ فِی تَفَاوُتِ حَالَیْهِمْ، فَالْزَمُوا کُلَّ أَمْر لَزِمَتِ الْعِزَّةُ بِهِ شَأْنَهُمْ، وَ زَاحَتِ الاَْعْدَاءُ لَهُ عَنْهُمْ، وَ مُدَّتِ الْعَافِیَةُ بِهِ عَلَیْهِمْ، وَ انْقَادَتِ النِّعْمَةُ لَهُ مَعَهُمْ، وَ وَصَلَتِ الْکَرَامَةُ عَلَیْهِ حَبْلَهُمْ(۱)
پس آنگاه که در زندگی گذشتگان مطالعه و اندیشه می کنید، عهده دار چیزی باشید که عامل عزّت آنان بود، و دشمنان را از سر راهشان برداشت، و سلامت و عافیت زندگی آنان را فراهم کرد، و نعمت های فراوان را در اختیارشان گذاشت، و کرامت و شخصیّت به آنان بخشید، که از تفرقه و جدایی اجتناب کردند، و بر وحدت و همدلی همّت گماشتند، و یکدیگر را به وحدت واداشته به آن سفارش کردند.
این خطبه افق تازهای از تفکر تاریخی را پیش روی انسان میگشاید. او ما را به تأمل در «تفاوت حال گذشتگان» فرامیخواند؛ اقوامی که برخی به عزت و کرامت رسیدند و برخی در ذلت و نابودی فرو رفتند. اما تفاوت آنها در چیست؟ پاسخ امیرالمؤمنین (ع) شفاف و تکاندهنده است: وحدت، همدلی، و دست کشیدن از پراکندگی است و تکیه بر قرآن و سنت، نشان میدهد که چرا التزام به «آنچه عزت را همراه دارد»، تنها راه برونرفت از بحرانهای فردی و اجتماعی است.
واکاوی متن؛ چهار گام تا کرامت
امیرالمومنین (ع) در عبارت کوتاه اما پرمغز خود، چهار دستاورد را برای کسانی برمیشمارد که از تفرقه دوری میکنند و به وحدت روی میآورند:
1. عزت – «لَزِمَتِ الْعِزَّةُ بِهِ شَأْنَهُمْ»
2. دفع دشمن – «زَاحَتِ الاَْعْدَاءُ لَهُ عَنْهُمْ»
3. گستردگی عافیت – «مُدَّتِ الْعَافِیَةُ بِهِ عَلَیْهِمْ»
4. پیوستگی کرامت – «وَصَلَتِ الْکَرَامَةُ عَلَیْهِ حَبْلَهُمْ»
این چهار رکن، شبکهای به هم پیوسته از امنیت، قدرت، سلامت و شخصیت اجتماعی را میسازد که تنها در سایه «التزام به امری» حاصل میشود که همانا «اجتناب از تفرقه و همت بر وحدت» است.(۲)
مؤیدات قرآنی؛ از «حبل الله» تا «نعمت ائتلاف»
قرآن کریم بارها با صراحت، تفرقه را مذمت و وحدت را فریضه معرفی کرده است:
«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلا تَفَرَّقُوا» (۳)
ریسمان الهی را همگی محکم بگیرید و پراکنده نشوید. مفسران «حبل الله» را به قرآن، عترت، و محوریت امام معصوم تفسیر کردهاند که جلوهی عینی آن، اجتماع مسلمانان بر محور حق است.(۴)
«وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ» (۵)
نزاع نکنید که سست شوید و «ریح» (قدرت و شوکت) شما برود. این دقیقاً همان «زوال عزت» است که امیرالمومنین علی (ع) در مقابل «لزوم عزت» به آن اشاره دارد.
همچنین نعمت «ائتلاف» را خداوند از بزرگترین نعمتهای خود برمیشمارد:
«فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا» (۶)
پس به نعمت او برادر شدید.
روایات اهل بیت (ع)؛ تأکید بر «لزوم الجماعة»
در منابع روایی، مضمون سخن امیرالمومنین علی (ع) بارها با تعابیر گوناگون بازتاب یافته است:
پیامبراکرم (ص) می فرماید:لا یَجْمَعُ اللّه ُ عزّ و جلّ أمرَ اُمّتی علی ضَلالَةٍ أبدا ، اتَّبِعوا السَّوادَ الأعْظَمَ ، یدُ اللّه ِ علی الجَماعةِ ، مَن شَذَّ شُذَّ فی النّارِ (۷)
خداوند عزّ و جلّ هرگز امّت مرا بر گمراهی گرد نمی آورد. از توده امّت تبعیّت کنید که دست خدا بر سر جماعت است. هر کس از جامعه جدا شود، تنها درون آتش برده می شود.
جماعت در این روایات، نه به معنای عدد و کثرت صِرف، بلکه به معنای «محور حق و امام عادل» است. به همین دلیل امیرالمومنین علی(ع) در همان خطبه ۱۹۲، تفرقه را «ریشهکن شدن» میداند و میفرماید: «لا تجتمع امّة علی ضلالة» (امتی بر گمراهی جمع نمیشود).
مصداقشناسی تاریخی؛ عزت در وحدت، ذلت در اختلاف
امیرالمومتین علی (ع) در این خطبه، نگاه عبری دارد: اگر در زندگی گذشتگان بنگرید، میبینید هرگاه متحد شدند، «دشمن از برابرشان کنار رفت» و «نعمت بر آنان سرازیر شد». نمونههای تاریخی روشن است:
جنگ خندق: وحدت مسلمانان به رهبری پیامبر (ص)، شکست احزابِ پراکنده را رقم زد.
جنگ صفین: آنگاه که سپاه امیرالمومنین علی (ع) یکدل بود، پیروزی میدان را در آغوش گرفت، اما تفرقهافکنی خوارج و سستارادگی برخی، از «زوال عافیت» خبر میداد.
در مقابل، جوامعی که دچار «تفرقه کلمه» شدند، همانند اندلس یا برخی تمدنهای باستانی، یکی پس از دیگری «عزت» خود را از دست دادند.
درس معاصر؛ از سیاست تا خانواده
فراز نهجالبلاغه تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه یک «مدل مدیریتی» است:
در جامعه: اجتناب از گروهگراییهای افراطی و تمرکز بر مشترکات، رمز «مدّ عافیت» و «زحزحة دشمن» است.
در خانواده: وحدت نظر زوجین و پرهیز از تفرقهافکنی، کرامت و عزت کانون خانواده را حفظ میکند.
در عرصه بینالمللی: امت اسلامی تنها با «لزوم آنچه عزت همراه دارد» (وحدت بر محور قرآن و عترت) میتواند در برابر توطئههای دشمن بایستد.
التزامی که تمدن میسازد
امیرالمومنین علی (ع) در خطبه ۱۹۲ نهجالبلاغه، به زیبایی نشان میدهد که «تفکر در تفاوت حال گذشتگان» انسان را به یک انتخاب اساسی میرساند: یا راه تفرقه که به ذلت، ناامنی، و از دست رفتن کرامت میانجامد، یا راه وحدت که عزت، دفع دشمن، عافیت و کرامت را به ارمغان میآورد.
این سخن، امروز بیش از هر زمان دیگری برای جهان اسلام و حتی بشریت، یک «ضرورت راهبردی» است. بیایید از گذشتگان بیاموزیم: هر کجا «عزت» و «کرامت» دیدید، بدانید که آنان «لزوم ما فیه العزة» را برگزیدهاند؛ همان چیزی که امیرالمومنین علی (ع) به آن سفارش میکند: «همت بر وحدت و سفارش متقابل به آن» رمز پیروزی بر دشمن است.
پی نوشت:
۱. نهجالبلاغه، خطبه ۱۹۲، ترجمه محمد دشتی
۲.شرح نهجالبلاغه ابنابیالحدید، جلد ۱۲، صفحه ۶۹–۷۲
۳.سوره آلعمران/آیه ۱۰۳
۴.تفسیر المیزان، علامه طباطبائی، ذیل آیه ۱۰۳ آلعمران
۵.سوره انفال/آیه۴۶
۶.سوره آلعمران/آیه۱۰۳
۷.کنزالعمال،۱۰۳۰
فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاوره، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما