خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)-ابنا:شرایط بلاتکلیفی در بحران جنگ، یکی از پیچیدهترین فضاهای تصمیمگیری برای انسانهاست. در چنین وضعیتی، فرد با انبوهی از اطلاعات ناقص، تهدیدهای متعدد و آیندهای مبهم مواجه میشود که میتواند او را به سردرگمی و فلج تصمیمگیری بکشاند. قرآن کریم با ارائه چارچوبی الهی و در عین حال واقعبینانه، راهکارهایی را برای خروج از این بنبست روانی و عملی ارائه میدهد. این مقاله با استناد به سه آیه کلیدی و یافتههای علمی معاصر، به تحلیل راهبردهای مؤثر برای تصمیمگیری در شرایط بحرانی میپردازد.
مفهومشناسی بلاتکلیفی در بحران
بلاتکلیفی، وضعیتی است که در آن فرد به دلیل نبود اطلاعات کافی یا تناقض در دادههای موجود، توانایی انتخاب میان گزینههای مختلف را از دست میدهد. در بحران جنگ، این وضعیت ابعاد گستردهتری مییابد: از تصمیمگیری برای حفظ جان عزیزان گرفته تا مدیریت منابع محدود و انتخاب مسیر تصمیم گیری. پژوهشهای مدیریت بحران نشان میدهد که افراد در چنین شرایطی به ندرت با اطلاعات کامل عمل میکنند و به اصطلاح، از «عقلانیت محدود» بهره میبرند؛ یعنی بهترین تصمیم ممکن را با توجه به محدودیتهای موجود اتخاذ مینمایند.
قرآن کریم با آگاهی از این حقیقت روانشناختی، راهکارهایی را ارائه میدهد که هم به جنبههای معنوی و هم به جنبههای عملی تصمیمگیری توجه دارد.
توکل بر مالک حقیقی جهان
نخستین راهکار قرآنی در سوره ملک آمده است:
«تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»(۱)
«برکتبخش و فرازمند کسی است که تمامی اختیار و فرمانروایی جهان در دست اوست و او بر هر چیزی تواناست.»
این آیه، نخستین گام برای خروج از بلاتکلیفی را «تغییر نگرش نسبت به کنترل» معرفی میکند. در بحران جنگ، انسان به سرعت درمییابد که بسیاری از عواملی که فکر میکرد بر آنها کنترل دارد، از دسترسش خارج شدهاند. همانگونه که سازمان بهداشت جهانی در بحران کرونا اذعان کرد: «تنها یک کلمه میتواند وضعیت ما را توصیف کند: تواضع و فروتنی. این بحران به ما فهماند که چقدر آسیبپذیریم».
از منظر علمی، این تغییر نگرش با مفهوم «واگذاری کنترل» در روانشناسی مثبتنگر همخوانی دارد. پژوهشها نشان میدهند افرادی که در شرایط بحرانی، کنترل بر امور را به طور مطلق به خداوند واگذار میکنند، سطح استرس و اضطراب کمتری تجربه میکنند و توانایی تصمیمگیری بهتری پیدا میکنند. این امر به دلیل کاهش فشار «مسئولیت مطلق» و تمرکز بر «تلاش در چارچوب اختیارات انسانی» است.
کاربرد عملی در بحران
وقتی در شرایط جنگی با تصمیمی دشوار مواجه میشوید، ابتدا بپذیرید که بسیاری از متغیرها خارج از کنترل شما هستند. سپس با توکل بر خداوند که مالک حقیقی همه امور است، ذهن خود را برای تمرکز بر آنچه در توان دارید، آزاد کنید. این رویکرد شما را از سرزنش خود به خاطر عواملی که کنترلی بر آنها ندارید، نجات میدهد.
پذیرش توأمان سختی و آسانی
دومین راهکار کلیدی در سوره شرح، آمده است:
«فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا، إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا»(۲)
«پس به یقین با دشواری، آسانی است. آری، به یقین با آن دشواری، آسانی است.»
تکرار این جمله در آیه، نشاندهنده تأکید ویژه بر یک حقیقت بنیادین هستیشناختی است: سختی و آسانی هرگز از یکدیگر جدا نیستند. این اصل استخراج می شود که «دو وضعیت آسانی بر یک وضعیت سختی غلبه خواهد کرد».
در شرایط بلاتکلیفی جنگ، ذهن انسان تمایل دارد تنها بر جنبههای تاریک و تهدیدآمیز متمرکز شود. این آیه با ارائه یک «بازسازی شناختی» به انسان یادآوری میکند که در دل هر بحرانی، فرصتهایی نیز نهفته است. پژوهشهای معاصر در حوزه تصمیمگیری در شرایط ابهام نشان میدهد که موفقترین افراد کسانی هستند که به جای تمرکز بر موانع، به دنبال «فرصتهای پنهان» در بحران میگردند.
این روحیهی احساس فرصت بودن تحریم دشمنان، خیلی باارزش است.(۳)
وقتی ما تحریم بشویم، به استعداد و ظرفیت داخلی رو میآوریم، از داخل رشد میکنیم؛ همچنان که در این سی سال این مسئله اتفاق افتاده است.(۴)
از منظر علوم شناختی، مغز انسان تمایل طبیعی به «سوگیری منفی» دارد؛ یعنی رویدادهای منفی را برجستهتر از رویدادهای مثبت درک میکند. این آیه با تأکید بر حضور همزمان آسانی در کنار سختی، نوعی «بازآموزی توجه» را آموزش میدهد که تعادل را به فرآیند تصمیمگیری بازمیگرداند.
کاربرد عملی در بحران
وقتی با تصمیمی دشوار در شرایط جنگی مواجه میشوید، آگاهانه به دنبال «نقاط آسان» در دل آن سختی باشید. مثلاً اگر مجبور به ترک خانه و دیار خود هستید، بر فرصت حفظ جان عزیزان و امکان شروع دوباره در مکانی امنتر تمرکز کنید. این تغییر نگرش، ذهن شما را برای دیدن گزینههایی که پیشتر نادیده گرفته بودید، آماده میکند.
پذیرش تقدیر الهی و توکل فعال
سومین راهکار از سوره توبه برگرفته شده است:
«قُل لَّن یُصِیبَنَا إِلَّا مَا کَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»(۵)
«بگو: هرگز چیزی جز آنچه خدا برای ما مقرر داشته است به ما نمیرسد. او مولای ماست و مؤمنان باید تنها بر خدا توکل کنند.»
این آیه، سومین مؤلفه تصمیمگیری در بحران را ارائه میدهد: «توکل فعال». بر خلاف تصور رایج که توکل را به معنای دسترویدستگذاشتن میداند، توکل قرآنی، توأم با تلاش و برنامهریزی هوشمندانه است. مؤمن میداند که تقدیر الهی بر اساس حکمت و عدل است و آنچه رخ میدهد، خیر او در آن نهفته است، هرچند در لحظه آن را درک نکند.
در شرایط جنگ، انسان با انبوهی از «چه میشود اگرها» مواجه است که میتواند او را دچار فلج تحلیل کند. تحقیقات در حوزه مدیریت بحران نشان میدهد که یکی از مهمترین ویژگیهای افراد موفق در شرایط بحرانی، توانایی تصمیمگیری با اطلاعات ناقص و «حرکت به سمت جلو با وجود عدم قطعیت» است. این همان توکل فعال است: باور به اینکه نتیجه نهایی در دست خداست، اما مسئولیت تلاش و اقدام بر عهده انسان.
کاربرد عملی در بحران
وقتی با چندین گزینه پیشرو هستید و نمیتوانید بهترین را انتخاب کنید، این اصل را به خاطر داشته باشید که «هیچ چیز خارج از تقدیر الهی به شما نمیرسد». بنابراین، بهترین گزینه ممکن را بر اساس اطلاعات موجود انتخاب کنید، سپس با آرامش خاطر به پیش بروید و بدانید که نتیجه نهایی به دست خداست. این رویکرد شما را از «پشیمانی از تصمیمهای گذشته» و «نگرانی بیش از حد از آینده» نجات میدهد.
بنابراین یک مدل سه مرحلهای برای تصمیمگیری در شرایط بلاتکلیفی بحران جنگ ارائه وجود دارد:
1. مرحله اول (تسلیم در برابر خداوند): پذیرش این حقیقت که کنترل مطلق در دست خداست و انسان تنها مسئول تلاش خویش است. این مرحله، اضطراب ناشی از تلاش برای کنترل امور غیرممکن را کاهش میدهد.
2. مرحله دوم (بازسازی شناختی): باور به وجود آسانی در کنار هر سختی و جستجوی فعالانه برای یافتن فرصتها. این مرحله، تعادل را به فرآیند تصمیمگیری بازمیگرداند.
3. مرحله سوم (توکل فعال): اقدام قاطعانه بر اساس بهترین اطلاعات موجود، همراه با آرامش خاطر از اینکه نتیجه نهایی به دست خداست. این مرحله، فلج تصمیمگیری را از بین میبرد.
پژوهشهای معاصر در روانشناسی بحران تأیید میکند که افرادی که از این سه مرحله عبور میکنند، نه تنها تصمیمهای بهتری میگیرند، بلکه سلامت روان خود را در طول بحران حفظ میکنند. آنها کمتر دچار اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) میشوند و سریعتر به تعادل روانی بازمیگردند.
در نهایت، شرایط بلاتکلیفی در بحران جنگ اگرچه دشوار است، اما میتواند زمینه ساز رشد و تعالی انسان شود. قرآن کریم با ارائه این آموزههای الهی، چراغ راهی است برای کسانی که در تاریکی بحران، راهی به سوی روشنایی میجویند. همانگونه که مولانا گفته است: «این جهان کوه است و فعل ما ندا / سوی ما آید نداها را صدا». تصمیمهای ما در بحران، نه تنها سرنوشت ما، بلکه شخصیت ما را نیز میسازد.
پی نوشت:
۱.سوره ملک/آیه۱
۲.سوره شرح/آیه۵-۶
۳. بیانات در حرم رضوی ۱۳۹۱/۰۱/۰۱
۴. خطبه های نماز جمعه تهران. ۱۳۹۰/۱۱/۱۴
۵.سوره توبه/آیه ۵۱
نظر شما