خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)-ابنا: عید قربان، یادآور اوج بندگی و تسلیم حضرت ابراهیم (ع) در برابر فرمان الهی است. این عید بزرگ، افزون بر مناسک ظاهری قربانی، پیامهای عمیقی از ایثار، انفاق و پیوند اجتماعی دارد. نسبت میان عید قربان و فرهنگ وقف و نیکوکاری، نسبتی است که ریشه در قرآن و سیره پیشوایان دین دارد و میتواند الگویی پایدار برای کاهش فقر و گسترش همدلی در جامعه معاصر باشد. عید قربان، از بزرگترین اعیاد مسلمانان، تنها یک مراسم آیینی نیست. در پشت صحنه ذبح قربانی، فلسفهای ژرف نهفته است: «لَن یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَٰکِن یَنَالُهُ التَّقْوَیٰ مِنکُمْ» (1). این آیه به روشنی بیان میکند که هدف اصلی، تقوا و قرب روحی به خداست. اما این تقوا چگونه در جامعه تجلی مییابد؟ یکی از برجستهترین جلوههای آن، گسترش فرهنگ بخشش و نیکوکاری پایدار است. وقف به عنوان نهادی ماندگار در تمدن اسلامی، میتواند همان روحیه قربانیِ مقطعیِ عید را به جریانی همیشگی تبدیل کند.
مفهوم وقف در پرتو عید قربان
وقف به معنای حبس کردن عین مال و بخشیدن منافع آن در راه خداست. این سنت، شباهت شگرفی با روح قربانی دارد. در قربانی، انسان بخشی از مال خود را ذبح میکند تا به دیگران بخوراند و به خدا تقرّب جوید. در وقف نیز شخص، ملک خود را از تملک خارج میکند تا منافع آن برای همیشه در مسیر خیر جاری شود. تفاوت در کمیت و زمان است: قربانی، بخششی لحظهای و محدود به زمان عید است، اما وقف، قربانیای است که سالها و قرنها تکرار میشود.
امام صادق(ع) میفرمایند:
خَیْرُ مَا یُخَلِّفُهُ الرَّجُلُ بَعْدَهُ ثَلَاثَةٌ وَلَدٌ بَارٌّ یَسْتَغْفِرُ لَهُ وَ سُنَّةُ خَیْرٍ یُقْتَدَی بِهِ فِیهَا وَ صَدَقَةٌ تَجْرِی مِنْ بَعْدِهِ.(2)
بهترین چیزی که انسان از خود به یادگار میگذارد، سه چیز است: فرزند نیکوکاری که برای او استغفار کند، روش و سنت خوبی که مردم از او پیروی کنند، صدقهی جاریهای(تفسیر به وقف شده) که پس از مرگش جریان داشته باشد.
وقف، مصداق کامل این صدقه جاریه است که با الهام از روحیه قربانی ابراهیمی، تداوم مییابد.
خداوند میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ»(3) این آیه، گرچه به ظاهر درباره بهشت سخن میگوید، اما اشاره به جریان داشتن نعمتها در بهشت دارد. مفسران گفتهاند عمل صالح، شامل هر کار خیری میشود که برای دیگران نفع ماندگار داشته باشد. وقف، دقیقاً چنین ویژگیای دارد؛ مانند جوی آبی که از زیر درختان بهشت جاری است، وقف نیز در زندگی این جهانی، جریان خیر و برکت را تداوم میبخشد.
ارتباط این آیه با عید قربان از آن روست که قربانی، مصداق عمل صالح و زمینهساز ورود به بهشت رحمت الهی است. اما وقف، این عمل صالح را از حالت فصلی و سالانه خارج کرده و به «عمل صالح جاری» تبدیل میکند. به تعبیری، قربانی تمرینی برای ایثار و وقف، نهادینهسازی آن ایثار است.
قال الصادق (ع): «لَیْسَ یَتْبَعُ الرَّجُلَ بَعْدَ مَوْتِهِ مِنَ الْأَجْرِ إِلَّا ثَلَاثُ خِصَالٍ: صَدَقَةٌ أَجْرَاهَا فِی حَیَاتِهِ فَهِیَ تَجْرِی بَعْدَ مَوْتِهِ، وَ سُنَّةُ هُدًی سَنَّهَا فَهِیَ یُعْمَلُ بِهَا بَعْدَ مَوْتِهِ، أَوْ وَلَدٌ صَالِحٌ یَدْعُو لَهُ.»(4)«پس از مرگ انسان، جز از ناحیه سه خصلت، پاداشی به او نمیرسد: صدقهای که در حال حیاتش جاری ساخته و پس از مرگش هم جریان مییابد، سنت و روش هدایتای که بنیان گذاشته و پس از مرگ هم به آن عمل میشود، و فرزند شایستهای که برای او دعا میکند.»
وقف و قربانی؛ دو سوی یک سکه
در سنت قربانی، قربانیکننده سه سهم برای گوشت قربانی در نظر میگیرد: یک سهم برای خود و خانواده، یک سهم برای همسایگان و دوستان، و یک سهم برای فقرا و مساکین. این تقسیم، نشان میدهد که قربانی بدون توجه به نیاز دیگران، مفهوم خود را از دست میدهد. اما مشکل اینجاست که پس از عید قربان، چه بر سر محرومان میآید؟ آیا باز هم کسی به فکر آنان است؟
اینجاست که نقش وقف پررنگ میشود. موقوفاتی چون خانقاهها، تکایا، حسینیهها، درمانگاهها، مدارس و یتیمخانهها، در طول سال، بدون منتظر ماندن برای عید قربان، به یاری نیازمندان میشتابند. در حقیقت، سنت قربانی، روحیه موقت و فصلی بخشش را آموزش میدهد و وقف، آن روحیه را به ساختاری نهادی و همیشگی تبدیل میکند.
الگوسازی از سیره پیشوایان
در منابع تاریخی آمده است که امیرالمؤمنین علی (ع) باغی از درختان خرما را وقف نیازمندان کرد. امام صادق (ع) نیز زمینهای کشاورزی را برای تأمین هزینه فقرا و زوار وقف نمودند. این سیره، نشان میدهد که عید قربان، تنها یک روز نیست؛ بلکه «فرهنگ قربانی» باید همه روزهای سال را دربر بگیرد. وقف بهترین ابزار برای تحقق این فرهنگ است.
از نمونههای درخشان وقف در ایران معاصر، بیمارستانها و مدارس خیریهای هستند که همچنان از محل موقوفات اداره میشوند. این نهادها، گویی هر روز عید قربان را جشن میگیرند، زیرا هر لحظه آنها، گوشت قربانی معنویشان در کام نیازمندان روان است.
چالشهای امروزین
متأسفانه در روزگار ما، بسیاری از مردم وقف را تنها به مسجد و حسینیه محدود میدانند، در حالی که عرصههای نوین نیاز به وقف بسیار گستردهتر است. پژوهشهای علمی، درمان سرطان، آموزش کودکان کار، حمایت از نخبگان بیبضاعت و حفظ محیط زیست، همه میتوانند موضوع قربانیهای ماندگارِ وقفی باشند.
اگر عید قربان را بهانهای برای احیای سنت وقف قرار دهیم، میتوانیم پاسخی درخور به آیه «لَن یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا» بدهیم؛ یعنی نشان دهیم که تقوا را دریافتهایم و آن را در قالب نهادی پایدار به جریان انداختهایم.
بنابراین عید قربان و فرهنگ وقف، دو گوهر جداییناپذیر در نظام ارزشی اسلام هستند. قربانی، پیام ایثار لحظهای و وقف، تجلی پایدار آن ایثار است.
اگر قربانی عید، تمرین «قطرهای» ایثار است، وقف تجلی «جاری» آن ایثار خواهد بود. این «صدقه جاریه» دقیقاً همان روح قربانی ابراهیمی است که از قالب یک روز خارج شده و به نهادی ماندگار برای خدمت به خلق تبدیل میشود. به عبارت دیگر، واقف در لحظه وقف، گویی هر روز عید قربان را برای خود زنده میکند. آیه چهارم سوره حج، بشارت بهشت جاری را به کسانی میدهد که عمل صالح را نه در یک روز که در تمام عمر و حتی پس از مرگشان جاری میسازند. مسلمانان، با بذل بخشی از توان مالی خود می توانند وقفهای نوین و اثربخش را اختصاص دهند، هم سنت ابراهیمی را زنده نگه داشتهاند و هم به تفسیر درستی از آیه «لَن یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا» دست یافتهاند. پس بیاییم این عید را نه فقط روز ذبح قربانی، که روز آغاز «قربانی همیشگی» به نام وقف بنامیم.
پی نوشت:
1.حج/آیه ۳۷
2.وسایل الشیعه/ج۱۹/ص۱۷۵
3.سوره حج/آیه 4
4. الخصال، ج 2، ص 151
فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما