خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: در میان معصومان (ع)، هر یک به صفتی ممتاز شهرهاند، اما امام حسن مجتبی (ع) با لقب «کریم اهل بیت» شناخته میشود.(۱) این لقب، فراتر از بخشندگیِ صرف، نشاندهنده نوعی فلسفه اقتصادی و انسانی است که در آن، «مال» نه ابزار قدرت، بلکه وسیلهای برای آزادسازی انسانها از بند فقر و ذلت دانسته میشود. آنچه سیره اقتصادی امام حسن (ع) را از دیگر بخششهای تاریخی متمایز میکند، سه عنصر کلیدی است: حجم عظیم بخشش، زمانبندی پیشدستانه و هدفِ توانمندسازیِ پایدار.(۲)
حجم عظیم بخشش؛ انفاق تمام دارایی نه یک بار، بلکه چندین بار
مشهور است که امام حسن (ع) در طول زندگی خود، دو بار تمام اموال و دارایی خود را در راه خدا تقسیم کرد و سه بار نیز نیمی از ثروت خویش را با فقرا به طور مساوی قسمت نمود.(۳) حتی نقل شده که اگر دو جفت کفش یا دو لباس داشت، یکی را برای خود برمیداشت و دیگری را به نیازمند میبخشید.(۴) این سطح از انفاق، نشاندهنده نگرشی است که «مالکیت» را امری موقتی و «بخشش» را حقیقتِ بقا میداند.
داستان هزار شتر و هزار دینار: روزی کاروانی از شتران و کیسههای زر به حضور امام رسید. حضرت بدون آنکه لحظهای درنگ کند، دستور داد همه آنها را میان فقرا و مساکین تقسیم کنند. وقتی از ایشان پرسیدند که چرا حتی اندکی برای روز مبادا نگه نداشتید، فرمودند: «خداوند ضامن روزی من است و من ضامن روزی نیازمندان؛ پس چه بهتر که ضمانت خدا را بر ضمانت خود ترجیح دهم».
داستان پنجهزار دینار بینام و نشان: فردی از اهل شام که در دل دشمنی با اهل بیت داشت، در راه مدینه درمانده شد. به در خانه امام حسن (ع) آمد، اما از روی حیا نام خود را نگفت. امام بدون شناسایی، کیسهای حاوی پنجهزار دینار به او داد. وقتی آن مرد شامی بعداً حقیقت را فهمید، چنان تحت تأثیر قرار گرفت که دشمنی را کنار گذاشت و از دوستداران اهل بیت شد. این داستان، نشان میدهد که کرامت اقتصادی امام، ابزاری برای «جذب قلوب» و «تغییر نگرشهای کینهآمیز» نیز بوده است.(۵)
بخشش پیش از درخواست؛ صیانت از کرامت انسانی
امام حسن (ع) هرگز منتظر نمیماند تا فقیری دست نیاز دراز کند؛ بلکه خود به جستجوی نیازمندان میپرداخت. فلسفه این کار، حفظ «عزت نفس» انسانهاست؛ چراکه درخواست کردن، حتی اگر مشروع باشد، میتواند روحیهای انسان را آزرده کند.
ماجرای عرب بادیهنشین: عربی سوار بر شتر به محضر امام رسید. پیش از آنکه لب به سخن بگشاید، امام به غلام خود فرمود: «هر چه دینار باقی مانده است، به او بدهید». راوی میگوید پانصد دینار بود. عرب شگفتزده پرسید: «یا ابن رسول الله! شما مرا نمیشناسید و ندانستید که برای چه آمدهام، چرا بخشیدید؟» امام فرمود: «نزد ما رسم است که پیش از درخواست، عطا کنیم تا کرامت سائل محفوظ بماند و رویش در برابر ما به زمین نیفتد».(۶) این رفتار، نشاندهنده نگاه «تربیتی» امام به انفاق است؛ انفاقی که نه فقط شکم گرسنه را سیر میکند، بلکه روح نیازمند را نیز عزت میبخشد.
توانمندسازی پایدار؛ ریشهکنسازی فقر به جای تسکین موقت
شاید مهمترین وجهِ تمایز سیره اقتصادی امام حسن (ع)، «کیفیت» بخششهاست. ایشان هرگز به فقیر مبلغی ناچیز نمیدادند که تنها خرج یک روز یا یک هفته او را تأمین کند؛ چراکه چنین کمکی، فرد را وابستهتر و خوارتر میسازد. در عوض، چنان میبخشیدند که نیازمند بتواند با آن سرمایهای برای کسب و کار فراهم کند و برای همیشه از فقر رهایی یابد.(۷)
داستان جوانی که درخواست کار داشت: جوانی خدمت امام رسید و گفت مرا یاری کنید تا شغلی پیدا کنم. امام مبلغ قابلتوجهی به او داد و فرمود: «با این سرمایه، کسبوکاری آغاز کن و هرگز به درِ خانه کسی نرو. بهتر است تو دستت را به سوی دیگران دراز کنی تا دیگران به سویت دراز کنند». ا(۸)ین نگاه، دقیقاً همان چیزی است که در اقتصاد امروز تحت عنوان «توانمندسازی» و «کارآفرینی» از آن یاد میشود.
بخشش باغ به غلام آزادشده: در داستان معروف غلام سیاهی که با سگ غذا تقسیم میکرد، امام نه تنها غلام را آزاد کرد، بلکه باغ را نیز به او بخشید تا بتواند با درآمد آن، زندگی مستقلی داشته باشد.(۹) این یعنی آزادیِ جسمانی، بدون آزادی اقتصادی، ناقص است.
کرامت در برابر دشمنان؛ اقتصاد به مثابه اخلاق: یکی از شگفتانگیزترین ابعاد سیره امام، بخشش به کسانی بود که حتی در صف دشمنان ایشان قرار داشتند.
ماجرای آن مرد شامی که به امام ناسزا گفت: روزی مردی شامی در برابر امام ایستاد و به ایشان و پدرشان علی بن ابیطالب (ع) دشنام داد. امام تبسمی کرد و به غلام خود فرمود: «هر چه همراه داری به او بده». وقتی غلام انبانی از نقره و پارچههای فاخر پیش روی آن مرد ریخت، شامی متحیر ماند. امام رو به او کرد و فرمود: «ای پیرمرد! تو در سفر هستی و احتمالاً درماندهای. این را بگیر و اگر نیاز داری، ما را در راه بیابان یا هر جای دیگر، یاری خواهیم کرد». آن مرد چنان منقلب شد که اشک ریخت و گفت: «گواهی میدهم که تو فرزند رسول خدایی و خدا بهتر میداند رسالت خود را کجا قرار دهد».(۱۰)
این رفتار، کرامت اقتصادی را نه یک راهبرد سیاسی، بلکه یک اصل اخلاقیِ فراتر از دوستی و دشمنی معرفی میکند.
انفاق شبانهروزی؛ بیریایی و خلوص
در تاریخ آمده که امام حسن (ع) اموال خود را در شب و روز، پنهان و آشکار انفاق میکردند. بسیاری از فقرای مدینه، شبها کیسههای زر و سبدهای خوراکی مییافتند که از درِ خانهشان فرود آمده بود، بدون آنکه بدانند فرستنده کیست.(۱۱) این کار، مصداق کامل آیه «الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً» است که در آن، انفاقِ پنهان، از بالاترین درجات اخلاص شمرده میشود.
نگاه قرآنی به سیره اقتصادی امام(ع)
سه آیه کلیدی، چارچوب نظری این سبک زندگی را روشن میسازد:
«مَثَلُ الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ»(۱۲)
«مثل کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق میکنند، مانند دانهای است که هفت خوشه برویاند و در هر خوشه صد دانه باشد».
این آیه، وعده رشد و برکتِ چندبرابرِ انفاق را میدهد. امام حسن (ع) با بخشش تمام دارایی خود، عملاً نشان داد که انفاق نه تنها کاهش نمیدهد، بلکه ذخیرهای بینهایت در نظام الهی ایجاد میکند.
«لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّیٰ تُنفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ»(۱۳)
«هرگز به نیکوکاری (و برّ) نخواهید رسید، مگر از آنچه دوست دارید انفاق کنید».
امام با بخشیدن تمام داشتههای محبوب خویش - که حتی شامل لباس و کفش نیز میشد - به بالاترین درجه «برّ» دست یافت و نشان داد که نیکوکاریِ حقیقی، در گروِ دلکندن از دلبستگیهای مادی است.
«الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ»(۱۴)
«کسانی که اموال خود را در شب و روز، پنهان و آشکار انفاق میکنند، پاداششان نزد پروردگارشان است و نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین میشوند».
این آیه، دقیقاً وصف حال امام حسن (ع) است که هیچگاه از زمان یا مکانِ انفاق غافل نبود و هرگز منتظر دیدهشدن نبود.(۱۵)
سبک زندگی اقتصادی امام حسن مجتبی (ع) را نمیتوان صرفاً به «سخاوت» فروکاست؛ بلکه این سبک، یک نظریه جامع اقتصادی مبتنی بر کرامت انسانی، توانمندسازی پایدار و پیشدستی در رفع نیاز است. ایشان با بخشش پیش از درخواست، عزتِ فقیر را حفظ کردند؛(۱۶) با انفاق تمام دارایی، وابستگی به مال را شکستند؛(۱۷) با بخشش سرمایهای، فقر را ریشهکن کردند(۱۸) و با بخشش به دشمنان، کرامت را از مرزهای دوستی فراتر بردند. این الگو، امروز نیز میتواند پاسخگوی بسیاری از معضلات اقتصادیِ مبتنی بر فقرِ مزمن و وابستگیِ مستمر باشد.
بنابراین کریم اهل بیت، نه فقط «بخشندهترین» مرد تاریخ، که «هوشمندانهترین» مُصلح اقتصادی در مکتب اهل بیت (ع) است.
پینوشت:
۱. پایگاه حوزه نت، مقاله «کرم امام حسن مجتبی علیه السّلام»
۲. پایگاه حوزه نت، مقاله «سبک زندگی اقتصادی امام حسن (ع)»
۳. پایگاه اطلاعرسانی حوزه، مقاله «سیمای اخلاقی و ایثار امام حسن مجتبی(ع)»
۴. بحارالانوار، علامه مجلسی، جلد ۴۳
۵. پایگاه الشیعه، مقاله «چند حکایت زیبا از کرم و سخاوت امام حسن مجتبی (ع)»
۶. پایگاه حوزه نت، مقاله «کرم امام حسن مجتبی علیه السّلام»
۷. پایگاه حوزه نت، مقاله «سبک زندگی اقتصادی امام حسن (ع)»
۸. کشف الغمة، اربلی، جلد ۱
۹. پایگاه الشیعه، مقاله «چند حکایت زیبا از کرم و سخاوت امام حسن مجتبی (ع)»
۱۰. الفتوح، ابن اعثم کوفی
۱۱. پایگاه اطلاعرسانی حوزه، مقاله «سیمای اخلاقی و ایثار امام حسن مجتبی(ع)»
۱۲. سوره بقره/آیه ۲۶۱
۱۳. سوره آل عمران/آیه ۹۲
۱۴. سوره بقره/آیه۲۷۴
۱۵. پایگاه حوزه نت، مقاله «سبک زندگی اقتصادی امام حسن (ع)»
۱۶. پایگاه حوزه نت، مقاله «کرم امام حسن مجتبی علیه السّلام»
۱۷. پایگاه اطلاعرسانی حوزه، مقاله «سیمای اخلاقی و ایثار امام حسن مجتبی(ع)»
۱۸. پایگاه حوزه نت، مقاله «سبک زندگی اقتصادی امام حسن (ع)»
فیروزه دلداری؛ پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی
..........................
پایان پیام
نظر شما