ایثار؛ شکستن مرزهای خودخواهی در حماسه اربعین

خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)ـ ابنا: در جهانی که فرهنگ مصرف‌گرایی و خودخواهی، روزبه‌روز بر تار و پود زندگی اجتماعی سایه می‌گسترد، اربعین به مثابه آموزگاری بس بزرگ، درس ایثار و ازخودگذشتگی را به بشریت هدیه می‌دهد. میلیون‌ها انسان در مسیر نجف تا کربلا، با دستانی خالی اما دل‌هایی سرشار از عشق، صحنه‌هایی بی‌نظیر از فداکاری و بخشش را خلق می‌کنند که نه تنها ناظران جهانی را متحیر، که هرگونه نظریه‌پردازی درباره خودخواهی ذاتی بشر را به چالش می‌کشد.(۱)

  الگویی بی‌نظیر از بخشش در اوج نیاز

 خداوند می فرماید:«وَیُؤْثِرُونَ عَلَیٰ أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ۚ وَمَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(۲)

«و دیگران را بر خود مقدّم می‌دارند، هرچند خود نیازمند باشند؛ و هر کس از بخل و آز خویش در امان بماند، آنان به‌درستی رستگارانند.»

این آیه که به «آیه ایثار» شهرت دارد، نهمین آیه سوره حشر است که در شأن انصار مدینه نازل شده است. خداوند در این آیه، انصار را با سه ویژگی توصیف می‌کند: «مهاجران را دوست می‌دارند»، «در دل خود نیازی به آنچه به مهاجران داده شده احساس نمی‌کنند» و «آنان را بر خود مقدم می‌دارند هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند». به این ترتیب، «محبت»، «بلندنظری» و «ایثار» را سه ویژگی برجسته انصار برمی‌شمارد.(۳)

در اربعین، این آیه در وسعتی بی‌نظیر به صحنه می‌آید. موکب‌دارانی که گاه تمام زندگی خود را در طبق اخلاص برای پذیرایی از زائران می‌گذارند، با وجود نیازهای شخصی، سفره‌ای پهن می‌کنند و جای خواب خود را به زائر غریبه تقدیم می‌دارند. این صحنه‌ها، تفسیر عملی «وَیُؤْثِرُونَ عَلَیٰ أَنفُسِهِمْ» هستند؛ جایی که ایثار از یک فضیلت اخلاقی، به فرهنگ غالب یک اجتماعِ چندده‌میلیونی تبدیل می‌شود.(۴)

 نان دادن به فقیر؛ ایثار در اوج تنگدستی

﴿وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا﴾
(۵)

«و غذای [خود] را با وجود دوست داشتن آن، به بینوا و یتیم و اسیر می‌دهند.»

این آیه، هشتمین آیه سوره انسان است که به «آیه اطعام» شهرت دارد. بنابر نظر مفسران شیعه و برخی از مفسران اهل‌سنت، این آیه در شأن اهل‌بیت(ع) نازل شده است. آیه توصیفگر ایثارگرانی است که با وجود دوست داشتن غذا (و نیاز به آن)، آن را به دیگران می‌بخشند. ایثار در اینجا نه از روی بی‌نیازی، که از سر عشق و انتخاب است.

اربعین، تجلی عینی این آیه در مقیاسی عظیم است. آنچه این همایش را از هر گردهمایی دیگری متمایز می‌کند، خودجوش بودن و بی‌چشم‌داشتی آن است. نه دولتی فرمان داده و نه سازمانی اجبار کرده است؛ مردمی از هر قشر و صنفی، با عشق و دلدادگی، از مال و جان خود می‌گذرند. پیرزنی که آخرین قرص نان خود را به زائر جوان می‌دهد، خانواده‌ای که خانه خود را به روی زائران می‌گشاید و خود در حیاط می‌خوابد...(۶) همه و همه مصداق «یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ» هستند؛ بخششی که از سر نیاز، اما فراتر از نیاز است. حجت‌الاسلام حاج‌ابوالقاسم نیز در این باره تأکید کرده که سیدالشهدا(ع) بزرگترین ایثارگری تاریخ را رقم زد و درس مهم مکتب آن حضرت، ایثار و گذشت از خویش برای دیگران است.(۷)

رستگاری در گرو غلبه بر بخل درونی

﴿وَمَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾
(۸)

 «و هر کس از بخل و آز خویش در امان بماند، آنان به‌درستی رستگارانند.»

این فراز از آیه ایثار، کلید فهم رستگاری را در غلبه بر «شُحّ نفس» (بخل و آزمندی درونی) می‌داند. «شُحّ» به معنای بخل همراه با حرص است و از بزرگ‌ترین موانع رستگاری انسان و بزرگ‌ترین سد راه انفاق و کارهای خیر محسوب می‌شود. ایثار، تنها یک عمل نیک نیست؛ بلکه رهایی از اسارت خودخواهی است.(۹)

اربعین، کارگاهی عظیم برای آزادی از بخل است. در این مسیر، زائر نه تنها از مال خود، که از «منیت» و «خودمحوری» خویش نیز عبور می‌کند. وقتی میلیون‌ها انسان در اوج خستگی، برای خدمت به دیگری از پا می‌افتند، مرزهای خودخواهی یکی پس از دیگری فرو می‌ریزد. همان‌گونه که یکی از گزارش‌ها تأکید کرده، اربعین «نماد و جلوه از خودگذشتگی و ایثار» است و در این مسیر، «همه به دنبال این هستند تا دست دیگری را بگیرند». این رهایی از «شُحّ نفس» است که به زائران آن آرامش عمیق و شادمانی بی‌نظیر را هدیه می‌دهد؛ همان رستگاری که قرآن از آن سخن می‌گوید.(۱۰)

اربعین فقط یک راهپیمایی نیست؛ مکتبی زنده برای آموزش ایثار و شکستن مرزهای خودخواهی است. آیه «یُؤْثِرُونَ» به ما می‌آموزد که بخشش در اوج نیاز، والاترین درجه سخاوت است. آیه «یُطْعِمُونَ» نشان می‌دهد که ایثار واقعی، از سر عشق و انتخاب است، نه از روی بی‌نیازی. و فراز «مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ» راز رستگاری را در رهایی از باطنِ خودخواهانه انسان می‌داند. در مسیر اربعین، این سه آیه نه در کتاب‌ها که در رفتار میلیون‌ها انسان جاری است و به ما ثابت می‌کند که زیبایی زندگی، در بخشیدن است، نه در اندوختن. این همان پیام جاودانه کربلاست که در سایه عشق، خودخواهی را در هم می‌شکند و «انسانیت» را به تماشا می‌نشیند.

پی نوشت:

۱. «اربعین، نماد دلدادگی مردم در اوج ایثار و ازخودگذشتگی»، بلاغ نیوز، ۱۴۰۲.

۲.قرآن کریم، سوره حشر (۵۹)، آیه ۹.

۳. «آیه ایثار»، دانشنامه ویکی‌شیعه.

۴.«اربعین، نماد دلدادگی مردم در اوج ایثار و ازخودگذشتگی»، بلاغ نیوز، ۱۴۰۲.

۵.سوره انسان (۷۶)، آیه ۸.

۶. «جلوه‌های ایثار و از خودگذشتگی در مسیر پیاده روی اربعین»، شبستان، ۱۴۰۳.

۷.حاج‌ابوالقاسم، «پیاده‌روی اربعین تمرین ایثار و از خودگذشتگی است»، خبرگزاری ایکنا، ۱۳ شهریور ۱۴۰۲.

۸.سوره حشر/ آیه ۹ 

۹.شُحّ (مفردات‌قرآن)»، دانشنامه ویکی‌فقه.

۱۰.«پیاده‌روی اربعین؛ مسیر کم‌نظیری برای رشد»، خبرگزاری یجی‌سی (YJC)،

 فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)