به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ بهنقل از اندیشکده زاویه، در سالهای اخیر، اربعین حسینی میان علویان ترکیه فراتر از یک آیین مذهبی، به عرصهای برای بازتولید هویت دینی و طرح مطالبات اجتماعی تبدیل شده است. این جامعه با تکیه بر سنتهای عاشورایی و حضور نمادین در پیادهروی اربعین، پیوندهای فراملی خود را با جهان تشیع تقویت میکند. در این نوشتار، ضمن واکاوی مناسک آیینی در جمخانهها، چالشهای ساختاری علویان و تقابل رویکردهای هویتی آنان با سیاستهای رسمی دولت ترکیه تحلیل شده است.
جمعیت علویان ترکیه بنا بر برآوردهای مختلف، بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر، یعنی نزدیک به یکسوم جمعیت این کشور، تخمین زده میشود. این جامعه، با وجود تنوع در گرایشهای اعتقادی و فرهنگی، در ایام محرم و اربعین پیرامون نام و یاد امام حسین(ع) به وحدتی نمادین دست مییابد. ازاینرو، بررسی اربعین در میان علویان صرفاً مطالعۀ یک آیین مذهبی نیست، بلکه تلاشی برای فهم نسبت دین، هویت و سیاست در ترکیه معاصر است.
در سنت علویان ترکیه، واقعه کربلا بخشی از حافظه جمعی و هویت دینی آنان را تشکیل میدهد. در این روایت، عاشورا صرفاً یادآور شهادت امام حسین(ع) نیست، بلکه نماد عدالتخواهی، آزادگی، وفاداری و ایستادگی در برابر ظلم است. به همین دلیل، آیینهای محرم در میان علویان از ساختاری منسجم و نمادین برخوردار است و هر یک از مناسک آن، کارکردی هویتساز و اجتماعی دارد.
پیش از آغاز ماه محرم، علویان روزههای «معصوم پاکلار» (چهارده معصوم) و «فاطمه آنا» را به نام حضرت فاطمه زهرا(س) به جا میآورند و سپس روزه دوازدهروزه محرم را به یاد دوازده امام آغاز میکنند. در این ایام، پرهیز از نوشیدن آب و مصرف گوشت، نمادی از همدردی با تشنگی و رنج اهلبیت(ع) در صحرای کربلا است. پس از پایان روزه، آش عاشورا تهیه و میان مردم توزیع میشود؛ رسمی که علاوه بر جنبه عبادی، نمادی از همبستگی اجتماعی، مشارکت جمعی و تداوم سنتهای علوی نیز به شمار میرود.
در این میان، آیین «جم» (Cem) مهمترین مراسم عبادی علویان است که در ایام محرم با شکوه بیشتری در جمخانهها (Cemevi) برگزار میشود. این آیین با حضور ددهها، موسیقی آیینی، نوای ساز، ذکر و سماع همراه است و مجموعهای از عناصر اعتقادی، عرفانی و اجتماعی را در خود جای داده است. ددهها که جایگاه معنوی خود را به انتساب به خاندان پیامبر اکرم(ص) پیوند میدهند، هدایتکنندگان اصلی این مراسم هستند و نقشی محوری در انتقال آموزههای دینی و فرهنگی به نسلهای جدید ایفا میکنند. برگزاری گسترده این مراسم در جمخانههای شهرهای بزرگی مانند استانبول، آنکارا و ازمیر نشان میدهد که آیینهای محرم همچنان مهمترین ابزار بازتولید هویت علوی در فضای شهری معاصر ترکیه به شمار میروند.
اگرچه علویان ترکیه از نظر فقهی و کلامی تفاوتهایی با شیعیان دوازدهامامی دارند، اما محبت مشترک به امام حسین(ع) و اهلبیت(ع)، آنان را به یکی از جریانهای فعال در آیین جهانی اربعین تبدیل کرده است. حضور علویان در پیادهروی اربعین، بیش از آنکه صرفاً یک زیارت مذهبی باشد، بیانگر پیوند هویتی آنان با فرهنگ عاشورا و اعلام همبستگی با دیگر جوامع شیعی در سطح منطقه است.
در سال ۱۴۰۳، کاروانی ۵۵ نفره از علویان شهرهای آنکارا، استانبول، ازمیر و تونجلی در پیادهروی عظیم اربعین شرکت کردند. آنان با شعار «دوشادوش شیعیان» در این اجتماع حضور یافتند؛ شعاری که بازتابدهندۀ اشتراک در روایت مظلومیت، مقاومت و عدالتخواهی است و نشان میدهد که اربعین، برای بخشی از جامعۀ علوی، به عرصهای برای تقویت پیوندهای فراملی با جهان تشیع تبدیل شده است.
در داخل ترکیه نیز آیینهای اربعین هر سال با حضور گسترده علویان برگزار میشود. از جمله مراسم بزرگداشت اربعین در هالکالی استانبول که با حضور مسئولان محلی، شخصیتهای فرهنگی و جمعی از دوستداران اهلبیت(ع) برگزار میشود.
تحولات سالهای اخیر نیز نشان میدهد که اربعین در میان علویان ترکیه، به یکی از مهمترین عرصههای بازتولید هویت دینی، تقویت انسجام اجتماعی و بازنمایی مطالبات تاریخی این جامعه تبدیل شده است. حضور کاروانهای علوی در پیادهروی اربعین کربلا، برگزاری آیینهای گسترده در جمخانههای سراسر ترکیه، گسترش برنامههای فرهنگی و مذهبی در ایام محرم و صفر و نیز طرح مطالباتی همچون تعطیلی رسمی عاشورا و بهرسمیتشناختن جمخانهها بهعنوان مکان عبادی، همگی بیانگر آن است که اربعین در تجربه معاصر علویان، کارکردی فراتر از یک مناسک مذهبی یافته و به یکی از مهمترین جلوههای سیاست هویت در این جامعه تبدیل شده است.
در مقابل، سیاستهای دولت ترکیه نیز بیانگر تلاش برای مدیریت این مطالبات در قالب سازوکارهای فرهنگی و اداری است. تأسیس «ریاست فرهنگ علوی ـ بکتاشی و جمخانه»، اختصاص بودجه برای تعمیر و تجهیز جمخانهها و اجرای برنامههای حمایتی، از جمله اقداماتی است که دولت آن را نشانه توجه به جامعه علوی معرفی میکند. با این حال، استمرار تعریف جمخانه بهعنوان «مرکز فرهنگی» و خودداری از بهرسمیتشناختن آن بهعنوان مکان رسمی عبادت، نشان میدهد که مهمترین مطالبه جامعه علوی همچنان بیپاسخ مانده است. از نگاه بسیاری از رهبران و فعالان علوی، مسئله اصلی نه برخورداری از حمایتهای مالی، بلکه پذیرش رسمی هویت دینی، تحقق برابری حقوقی و رفع تبعیضهای ساختاری است.
از این منظر، مناقشه بر سر جایگاه حقوقی جمخانهها، صرفاً اختلافی درباره یک نهاد مذهبی نیست، بلکه بازتابی از چگونگی مواجهه دولت ترکیه با مسئله تنوع مذهبی، تکثر هویتی و حقوق برابر شهروندان است. به همین دلیل، آیینهای عاشورایی و اربعین در میان علویان، علاوه بر کارکردهای عبادی و معنوی، به عرصهای برای گفتوگو درباره نسبت دین، هویت و شهروندی در ترکیه معاصر تبدیل شدهاند.
بر این اساس، به نظر میرسد آینده روابط دولت و جامعه علوی، بیش از هر عامل دیگری به نحوه پاسخگویی به این مطالبات هویتی و حقوقی وابسته باشد. اگر سیاستهای حمایتی با اصلاحات حقوقی و بهرسمیتشناختن جایگاه دینی جمخانهها همراه نشود، شکاف میان سیاست رسمی و مطالبات جامعه علوی همچنان پابرجا خواهد ماند. در مقابل، پذیرش حقوق برابر برای همه گروههای مذهبی میتواند زمینه را برای تقویت همبستگی اجتماعی و کاهش تنشهای هویتی فراهم سازد.
در نهایت، اربعین برای علویان ترکیه صرفاً یادبود شهادت امام حسین(ع) نیست؛ بلکه آیینی است که حافظه تاریخی را زنده نگه میدارد، هویت جمعی را بازتولید میکند، پیوندهای فراملی با جهان تشیع را تقویت میسازد و امکان طرح مسالمتآمیز مطالبات مدنی و دینی را در عرصۀ عمومی فراهم میآورد. از همین رو، مطالعۀ اربعین در میان علویان ترکیه، دریچهای برای فهم یکی از مهمترین تحولات هویتی و اجتماعی این جامعه در ترکیه معاصر به شمار میآید.
دکتر زهرا کبیریپور – پژوهشگر تاریخ تشیع و علویان ترکیه
.............
پایان پیام
نظر شما