عقل چگونه می‌میرد؟ هشدار تأمل‌برانگیز امیرالمؤمنین(ع)

خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: در هندسه معرفتی اسلام، «عقل» تنها یک قوه ادراکی نیست؛ امانتی الهی است که مسیر سعادت را از شقاوت جدا می‌کند. اما این گوهر گران‌بها در خلأ شکوفا نمی‌شود و نیازمند تغذیه و مراقبت است.

امیرالمؤمنین علی (ع)در هشداری جاودانه می‌فرمایند: «مَنْ تَرَکَ الْاسْتِمَاعَ مِنْ ذَوِی الْعَقْلِ مَاتَ عَقْلُهُ»؛ هر که به خردمندان گوش نسپارد، خردش بمیرد [۱]. این سخن تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه حقیقتی است که قرآن کریم و اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز آن را تأیید و تبیین کرده‌اند. کلام وحی و بیانات امام خمینی (ره) و شهید مطهری، ضرورت «شنیدن از خردمندان» را برای زنده نگه‌داشتن عقل تبیین می کند.

شنیدن؛ شرط تحقق

تعقل نخستین آیه، معیار «خردمندی» را نه در انباشتن اطلاعات، بلکه در «گوش سپردن» و «پیروی از بهترین سخن» می‌داند:

«فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ أُولَٰئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ ۖ وَأُولَٰئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ»؛ «پس بشارت ده به آن بندگان من که به سخن گوش فرا می‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند. اینان کسانی هستند که خدا آنان را راه نموده و اینان‌اند همان خردمندان» [۲].

این آیه به روشنی نشان می‌دهد که «تعقل» بدون «استماع» ممکن نیست. عقل انسان با شنیدن دیدگاه‌های مختلف و سنجش آن‌ها ورزیده می‌شود و کسی که تنها به گفته‌های خود بسنده کند، دریچه‌های رشد عقل خویش را بسته است. ازاین‌رو، روایت علوی «هر که به خردمندان گوش نسپارد، خردش بمیرد» دقیقاً به همین حقیقت قرآنی اشاره دارد:

ترک شنیدن از اهل خرد، به معنای محروم ماندن از عاملی است که عقل را زنده و پویا نگه می‌دارد.

خاموشی؛ سقوط از انسانیت

دومین آیه، با تصویری تکان‌دهنده، کسانی را که از تعقل روی می‌گردانند، بدترین جنبندگان می‌نامد: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ»؛ «همانا بدترین جنبندگان نزد خداوند، کران و گنگانی هستند که خرد را به کار نمی‌بندند» [۳].

تعبیر «صُمٌّ بُکْمٌ» (کر و گنگ) در این آیه صرفاً یک نقص جسمی نیست، بلکه اشاره به کسانی است که گوش شنوای حق ندارند و زبانشان از بیان حقیقت قاصر است. چنین افرادی هرچند از نظر ظاهری انسان‌اند، اما سرمایه عقل را که وجه تمایز انسان از حیوان است، بی‌استفاده رها کرده‌اند. این آیه هشدار می‌دهد که «گوش نسپردن» به خردمندان تنها یک عیب کوچک نیست، بلکه می‌تواند انسان را به مرحله‌ای سقوط دهد که قرآن آن را «شرّ الدواب» می‌نامد.

خردورزی؛ جان‌مایه دینداری

سومین آیه، مؤمنان را به «تدبر» در قرآن فرا می‌خواند و هدف از نزول کتاب الهی را اندیشیدن انسان‌ها معرفی می‌کند: «کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ»؛ «کتابی است مبارک که آن را بر تو نازل کردیم تا در آیات آن تدبر کنند و خردمندان متذکر شوند» [۴].

این آیه «تعقل» را نه تنها یک فضیلت، بلکه وظیفه‌ای دینی معرفی می‌کند. بدون تعقل، حتی ایمان نیز به سطحی از تقلید کورکورانه تنزل می‌یابد.

خرد در اندیشه رهبر شهید

رهبر شهید، امام خمینی (ره)، عقل و فهم را از سپاهیان الهی در وجود انسان می‌داند و می‌فرماید: «فهم از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است و حمق از لوازم فطرت محجوبه و از جنود جهل است» [۵]. بر این اساس، اگر فطرت انسان گرفتار گناه و رذایل نشود، فهیم می‌ماند و سخن حق را درک می‌کند. «گوش سپردن به خردمندان» یکی از راه‌های حفظ همان فطرت پاک و مخموره است.

شهید مطهری (ره) نیز با صراحت بیشتری هشدار می‌دهد: «تعقل است که راهنمای تدین است. اگر این چراغ را دور بیندازیم به خیال این که چراغ دین را داریم، حتی خود دین را هم از دست می‌دهیم» [۶]. این سخن، مکمل روایت امیرالمؤمنین (ع) است: همان‌گونه که چراغ بدون روغن خاموش می‌شود، عقل نیز بدون تغذیه از اندیشه خردمندان و بدون تعامل با دیدگاه‌های برتر، به خاموشی می‌گراید و در پی آن، دینداری نیز به خطر می‌افتد.

سخن آخر روایت «هر که به خردمندان گوش نسپارد، خردش بمیرد» یک هشدار جاودانه است. قرآن کریم «استماع» را شرط «تعقل» [۲]، «کر و گنگی» را نشانه «لا یعقلون» [۳] و «تدبر» را وظیفه «اولوالالباب» [۴] دانسته است. امام خمینی (ره) فهم را از جنود عقل می‌شمارد [۵] و شهید مطهری تعقل را راهنمای تدین می‌داند [۶]. پس با گوش سپردن به سخن خردمندان، چراغ عقل خویش را روشن نگه داریم و نگذاریم خردمان در تاریکی خودبسندگی و لجاجت بمیرد.

پی‌نوشت‌ها

[۱] کراجکی، ابو الفتح. کنزالفوائد. ج۱، ص۱۹۹: «مَنْ تَرَکَ الْاسْتِمَاعَ مِنْ ذَوِی الْعَقْلِ مَاتَ عَقْلُهُ».

[۲] قرآن کریم، سوره زمر، آیه ۱۸.

[۳] قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۲۲.

[۴] قرآن کریم، سوره ص، آیه ۲۹.

[۵] امام خمینی، سید روح‌الله. شرح حدیث جنود عقل و جهل. ص۲۷۴.

[۶] مطهری، مرتضی. یادداشت‌های استاد مطهری. ج۶.

فیروزه دلداری (پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)