خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: در سالهای اخیر، پدیدهای قابل تأمل در میان دختران تحصیلکرده، دانشجویان و حتی بانوان طلبه به چشم میخورد؛ افزایش سطح تحصیلات و آگاهی زنان، در برخی موارد با کاهش تمایل آنان به ازدواج یا شکلگیری نگرشی انتقادی نسبت به زندگی مشترک همراه شده است. از سوی دیگر، بعضی مردان نیز در فرایند انتخاب همسر، تحصیلات بالاتر زنان را یک امتیاز نمیدانند و حتی در جلسات خواستگاری با این جمله مواجه میشویم که «تا همینجا درس خواندهاید، کافی است!»
در چنین فضایی، گاهی به زنان تحصیلکرده و بهویژه بانوان طلبه برچسب فمینیست زده میشود؛ با این استدلال که آنان نسبت به حقوق خود حساس شدهاند، زحمات مردان را نمیبینند و در زندگی مشترک به دنبال امتیازطلبی هستند. اما آیا واقعاً مسئله، فمینیستشدن زنان است؟ آیا افزایش آگاهی، آنان را از ازدواج گریزان کرده یا باید ریشه این تغییر نگرش را در جای دیگری جستوجو کرد؟
برای بررسی این مسئله، نمیتوان صرفاً به قضاوتهای رایج اکتفا کرد؛ بلکه باید پای صحبت زنان نشست و تجربه زیسته آنان را شنید.
از کلاس درس تا تجربه زندگی؛ یافتههای یک بررسی میدانی
این مقاله حاصل یک بررسی میدانی مقدماتی با مشارکت ۵۰ نفر از دانشجویان و طلاب زن است. در این بررسی، افراد با وضعیتهای متفاوت زندگی، از جمله دختران مجرد و زنان متأهل، مورد گفتوگو و بررسی قرار گرفتند. انتخاب مشارکتکنندگان بدون مداخله قبلی در جهتدهی به پاسخها انجام شد تا امکان شنیدن دیدگاههای متنوع فراهم شود.
نکته مهم این است که در میان افراد بررسیشده، زنان متأهلی نیز حضور داشتند که از زندگی مشترک خود رضایت داشتند و همسرانشان را همراه، مسئولیتپذیر و متناسب با انتظارات اخلاقی و دینی ارزیابی میکردند. بنابراین، نمیتوان همه ازدواجها را تجربهای تلخ یا همه مردان را در یک گروه قرار داد.
بااینحال، یکی از محورهای قابل توجه در پاسخها، فاصله میان تصویری بود که زنان از جایگاه خود در اسلام شناخته بودند و آنچه در برخی از تجربههای خانوادگی خود مشاهده میکردند.
۱. وقتی آگاهی دینی، پرسشهای تازهای ایجاد میکند
یکی از نکات قابل تأمل این بررسی آن بود که برخی از زنان، بهویژه بانوانی که مطالعات دینی و اسلامی بیشتری داشتند، با پرسشی جدی روبهرو بودند:
«اگر اسلام اینقدر برای زن کرامت و ارزش قائل است، چرا در برخی خانوادهها با زن مانند نیروی خدمترسانی رفتار میشود؟»
این زنان در مطالعات خود با آموزههایی درباره محبت، احترام، حسن معاشرت، حفظ کرامت زن و مسئولیتپذیری مرد در خانواده مواجه شده بودند؛ اما گاهی در زندگی واقعی، با انتظاراتی کاملاً متفاوت روبهرو میشدند.
آنان میپرسیدند: چرا باید تمام مسئولیتهای خانهداری، تربیت فرزند، رسیدگی به امور خانواده و حتی تأمین آرامش روانی اعضای خانواده بر دوش زن باشد، اما این تلاشها نهتنها دیده نشود، بلکه بهعنوان وظیفهای بدیهی و بینیاز از قدردانی تلقی شود؟
مسئله این زنان لزوماً مخالفت با ازدواج یا مردان نبود؛ بلکه اعتراض به نوعی از زندگی مشترک بود که در آن، مسئولیتها یکطرفه توزیع میشود و کرامت زن در سایه انتظارات نادرست قرار میگیرد.
۲. چرا برخی زنان، دوران مجردی را عزتمندانهتر میدانند؟
یکی از گزارههای قابل تأمل در میان برخی مشارکتکنندگان این بود:
«من عزتی را که اسلام برای زن قائل شده، در دوران مجردی بیشتر احساس میکنم تا دوران متأهلی!»
این جمله در نگاه نخست ممکن است عجیب به نظر برسد؛ اما وقتی به تجربه پشت آن توجه کنیم، معنای روشنتری پیدا میکند.
زنی که در دوران مجردی از استقلال تصمیمگیری، فرصت تحصیل، احترام خانوادگی و امکان رشد فردی برخوردار بوده، ممکن است پس از ازدواج با شرایطی مواجه شود که در آن، بخش قابل توجهی از این فرصتها محدود میشود؛ بدون آنکه در مقابل، محبت، حمایت، همراهی و امنیت عاطفی متناسبی دریافت کند.
در چنین شرایطی، طبیعی است که این پرسش در ذهن او شکل بگیرد: آیا ازدواج قرار بود به رشد من کمک کند یا قرار بود از من فردی بسازد که فقط مسئول انجام وظایف دیگران است؟
البته نباید از این تجربه نتیجه گرفت که مجردبودن ذاتاً عزتمندانهتر از متأهلبودن است. مسئله اصلی، کیفیت رابطه و نوع رفتار همسران با یکدیگر است. ازدواجی که بر پایه احترام و همراهی شکل گرفته باشد، میتواند زمینه رشد و آرامش هر دو طرف را فراهم کند.
۳. آیا زنان فمینیست شدهاند یا در برابر رفتارهای نادرست گارد گرفتهاند؟
شاید یکی از سادهترین راهها برای مواجهه با اعتراض زنان، متهمکردن آنان به فمینیسم باشد؛ اما آیا هر زنی که خواهان احترام، مشارکت در تصمیمگیری، دیدهشدن زحماتش و برخورداری از حقوق شرعی و قانونی خود است، فمینیست محسوب میشود؟
باید میان مطالبه حقوق مشروع زن و پذیرش یک مکتب فکری تمایز قائل شد.
زنی که میخواهد همسرش او را در تصمیمهای مهم زندگی شریک بداند، زحماتش را نادیده نگیرد، مانع رشد علمی و اجتماعی او نشود و با او رفتاری محترمانه داشته باشد، لزوماً در حال تقابل با مرد نیست.
اتفاقاً چنین انتظاراتی میتواند در چارچوب آموزههای اسلامی درباره حسن معاشرت و رعایت حقوق متقابل همسران تعریف شود.
از سوی دیگر، نباید از کنار رفتارهای نادرستی گذشت که گاهی به نام دین توجیه میشوند. وقتی مردی با استنادهای سطحی به برخی آیات، خشونت، تحقیر یا سلطهگری خود را توجیه میکند، در واقع ممکن است تصویری مخدوش از دین ارائه دهد.
برای نمونه، آیه ۳۴ سوره نساء و تعبیر «وَاضْرِبُوهُنَّ» گاهی بدون توجه به مجموعه مباحث تفسیری، فقهی، شرایط و محدودیتهای مطرحشده درباره آن، بهعنوان مجوزی برای خشونت خانگی معرفی میشود. درحالیکه نمیتوان از این آیه مجوزی برای کتکزدن، آزار یا تحقیر زنان استخراج کرد و رفتار خشونتآمیز را به نام اسلام مشروع جلوه داد.
دین را نباید با برداشتهای ناقص و رفتارهای شخصی افراد قضاوت کرد.
۴. اسلام زن را نیروی کار رایگان خانه نمیداند
یکی از موضوعاتی که در شناخت جایگاه زن در خانواده باید به آن توجه شود، مسئله حقوق مالی و ارزش خدماتی است که زن در محیط خانواده ارائه میدهد.
در فقه اسلامی، برخلاف تصور رایج، انجام بسیاری از امور خانهداری و خدماتی که زن برای همسر و خانواده انجام میدهد، بهطور مطلق از تکالیف شرعی او محسوب نمیشود. در شرایط و با رعایت ضوابط فقهی، زن میتواند بابت برخی خدماتی که انجام میدهد مطالبه اجرت کند.
این موضوع نشان میدهد که اسلام برای کار و تلاش زن ارزش قائل است و نباید خدمات او را امری بیارزش یا حقی طبیعی برای مرد تلقی کرد.
البته این مسئله به معنای آن نیست که زندگی مشترک باید به یک رابطه اقتصادی و محاسبهگرانه تبدیل شود؛ بلکه هدف، اصلاح یک نگاه نادرست است: اینکه محبت و همکاری زن در خانه نباید بهانهای برای نادیدهگرفتن حقوق و زحمات او باشد.
خانواده اسلامی بر پایه مودت، رحمت، مسئولیتپذیری و رعایت حقوق متقابل شکل میگیرد؛ نه بر اساس بهرهکشی یکطرفه.
۵. مردانی که میتوانند الگوی همسرداری اسلامی باشند
در کنار تجربههای تلخ، نباید مردان متعهد و همراه را نادیده گرفت. مردانی وجود دارند که نهتنها مانع رشد علمی و اجتماعی همسر خود نمیشوند، بلکه زمینه پیشرفت او را فراهم میکنند.
اتفاقاً در تاریخ معاصر و سیره بزرگان دینی، نمونههای ارزشمندی از چنین رفتارهایی وجود دارد.
سیره پیامبر اکرم(ص) در برخورد با همسران، سرشار از درسهایی درباره مدارا، محبت، احترام و مشارکت در امور خانواده است. مطالعه این سیره میتواند نگاه مردان به جایگاه همسر را اصلاح کند.
سیره امام خمینی(ره) در رفتار با همسرشان نیز از نمونههای قابل مطالعه در زمینه احترام، توجه عاطفی و رعایت شأن همسر است. روایتهای نقلشده از زندگی خانوادگی ایشان میتواند برای شناخت این الگو مفید باشد.
همچنین زندگی برخی شهدا، از جمله شهید مصطفی علیخانی، از نمونههایی است که میتوان با مطالعه روایتهای مستند زندگی خانوادگی آنان، ابعاد توجه و محبت در همسرداری را بررسی کرد.
این الگوها به ما یادآوری میکنند که دینداری تنها در عبادات فردی یا حضور اجتماعی خلاصه نمیشود؛ بلکه یکی از مهمترین عرصههای سنجش اخلاق و ایمان انسان، رفتار او با نزدیکترین افراد زندگیاش است.
مردی که در جامعه از اخلاق اسلامی سخن میگوید، اما در خانه با همسرش رفتاری تحقیرآمیز دارد، نیازمند بازنگری جدی در فهم و عمل دینی خویش است.
۶. چرا برخی مردان از تحصیلات بالاتر زنان استقبال نمیکنند؟
یکی دیگر از موضوعات قابل بررسی، نگرش برخی مردان به تحصیلات همسر آینده است.
وقتی در جلسه خواستگاری به دختری گفته میشود «تا همینجا درس خواندهای کافی است»، باید پرسید این درخواست از چه نگرانیای سرچشمه میگیرد؟
آیا نگرانی از تفاوت فرهنگی و فکری است؟ آیا مرد تصور میکند تحصیلات بالاتر زن، اقتدار او را در خانواده تهدید میکند؟ آیا از تغییر نقشهای سنتی هراس دارد؟ یا تجربههای منفی گذشته، چنین ذهنیتی را در او ایجاد کرده است؟
البته هر مردی که درباره ادامه تحصیل همسر آیندهاش سؤال یا نگرانی دارد، لزوماً مخالف رشد زن نیست. گاهی نگرانیها به مسائل واقعی زندگی مشترک، شرایط اقتصادی یا برنامهریزی برای آینده مربوط میشوند.
اما اگر تحصیلات زن بهخودیخود تهدیدی برای جایگاه مرد تلقی شود، باید در این نگرش تأمل کرد.
علمآموزی قرار نیست رقابتی برای اثبات برتری زن یا مرد باشد. زن و مرد میتوانند در کنار یکدیگر رشد کنند، بیاموزند و از تواناییهای یکدیگر بهره ببرند.
۷. ازدواج؛ مسیر رشد مشترک یا میدان فرسایش یکطرفه؟
شاید مهمترین پرسشی که باید در پایان این بحث مطرح کرد، این باشد: اساساً ازدواج قرار است چه چیزی به زندگی زن و مرد اضافه کند؟
اگر ازدواج به معنای محدودشدن استعدادهای یک نفر، نادیدهگرفتن نیازهای عاطفی او، تحمیل مسئولیتهای نامتوازن و فرسایش تدریجی شخصیتش باشد، طبیعی است که برخی افراد نسبت به آن احساس نگرانی پیدا کنند.
اما اگر ازدواج بر پایه شناخت، محبت، مسئولیتپذیری، احترام و همکاری شکل بگیرد، میتواند بستری برای رشد معنوی، علمی، عاطفی و اجتماعی هر دو طرف باشد.
نباید از زن انتظار داشت برای اثبات همسرداری خوب، از تمام استعدادها و آرزوهایش چشمپوشی کند؛ همانطور که نباید از مرد انتظار داشت تمام مسئولیتهای زندگی را بهتنهایی بر دوش بکشد.
خانواده، میدان رقابت زن و مرد نیست؛ یک مجموعه مشترک است که موفقیت آن به همراهی هر دو وابسته است.
مسئله، زن آگاه نیست؛ مسئله، فاصله میان باور و رفتار است
بررسی تجربههای مطرحشده در این مطالعه میدانی، این احتمال را برجسته میکند که بخشی از نگرش انتقادی زنان نسبت به ازدواج، نه از مخالفت با اصل خانواده، بلکه از تجربه فاصله میان آموزههای دینی و برخی رفتارهای رایج در زندگی خانوادگی سرچشمه میگیرد.
البته با توجه به محدودبودن جامعه بررسیشده به ۵۰ نفر و مقدماتیبودن این مطالعه، نمیتوان نتایج آن را به تمام زنان جامعه تعمیم داد یا ادعا کرد که افزایش تحصیلات بهتنهایی موجب کاهش تمایل به ازدواج میشود. برای اثبات چنین رابطهای، پژوهشهای گستردهتر و بررسی عوامل اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و روانشناختی نیز ضروری است.
بااینحال، یک نکته را نمیتوان نادیده گرفت: اگر زنی در مطالعات دینی خود از کرامت، حقوق و جایگاه والای زن در اسلام آگاه شود، اما در زندگی مشترک با تحقیر، بیتوجهی و نادیدهگرفتن حقوقش مواجه شود، نمیتوان تمام اعتراض او را به حساب تأثیرپذیری از فمینیسم گذاشت.
شاید بهجای آنکه مدام بپرسیم چرا زنان تغییر کردهاند، باید از خود بپرسیم چه اتفاقی در برخی خانوادهها افتاده که زن میان آنچه از اسلام آموخته و آنچه در زندگی تجربه میکند، چنین فاصلهای احساس میکند؟
اگر قرار است از الگوی سوم زن سخن بگوییم، باید مرد مسلمان نیز الگوی سوم مردانگی را در زندگی خانوادگی به نمایش بگذارد؛ مردی که نه از رشد همسرش میترسد، نه محبت را ضعف میداند و نه مسئولیتپذیری را با سلطهگری اشتباه میگیرد.
ازدواج باید موجب رشد هر دو طرف شود، نه رنج یک نفر و سقوط اخلاقی دیگری.
شاید امروز بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی سیره پیامبر اکرم(ص)، اهلبیت(ع) و مردان بزرگی نیاز داریم که نشان دادند دینداری واقعی، پیش از هر جای دیگری، باید در رفتار انسان با خانوادهاش دیده شود.
نویسنده: فاطمه پورعباس فعال فرهنکی و فضای مجازی
پی نوشت:
توجه داشته باشید این بررسی میدانی محدود بوده و طی ۴ سال انجام شده و سعی کرده افراد متفاوت در موقعیت های متفاوت را مورد بررسی قرار دهد.
و یکی از دلایل تجرد و تمایل نداشتن دختران به ازدواج است و دلایل خارجی مثل اقتصاد و یا موارد دیگر به صورت محدود بررسی شده به علت اینکه پژوهش گر پیش فرض را این قرار داده که زنان اعتراض به جایگاه خود در خانه و در مقابل همسر دارند و این احتمال را پژوهش گر بررسی کرده.
نظر شما