خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)_ابنا: یکی از دغدغههای مهم خانوادههای امروز، تربیت فرزندانی است که در آینده بتوانند مسئولیت زندگی خود را بر عهده بگیرند. در این میان، تربیت شغلی پسران و انتقال فرهنگ کار به آنان، از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ زیرا پسر امروز، مرد فرداست و باید برای پذیرش مسئولیتهای فردی، خانوادگی و اجتماعی آماده شود. اما پرسش اساسی این است: آیا تأمین تمام امکانات رفاهی و مالی برای فرزندان، به معنای تربیت موفق آنهاست؟ آیا پسری که همیشه نیازهایش بهوسیله پدر تأمین شده، لزوماً در آینده فردی مستقل، پرتلاش و مسئولیتپذیر خواهد بود؟
واقعیت این است که فرهنگ کار صرفاً با توصیه و نصیحت منتقل نمیشود. این فرهنگ باید از کودکی در رفتار، تجربه و سبک زندگی فرزند شکل بگیرد. پسر باید کارکردن را ببیند، مسئولیت بپذیرد، مهارت بیاموزد، دشواریهای متناسب با سن خود را تجربه کند و بهتدریج برای اداره زندگی آماده شود.
قرآن کریم در آیه ۱۰۵ سوره توبه میفرماید: «وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَیٰ عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» ترجمه: «و بگو: عمل کنید! خداوند و پیامبر او و مؤمنان، اعمال شما را خواهند دید و بهزودی به سوی دانای نهان و آشکار بازگردانده میشوید و شما را از آنچه انجام میدادید آگاه خواهد کرد.» این آیه، اهمیت عمل و مسئولیتپذیری را در فرهنگ اسلامی یادآور میشود. بر همین اساس، یکی از وظایف تربیتی پدر، پرورش نسلی است که اهل تلاش، مهارتآموزی و مسئولیت باشد.
پدر؛ نخستین الگوی فرهنگ کار پسران
پیش از آنکه درباره ارزش کار چیزی بشنوند، رفتار پدر را مشاهده میکنند. وقتی پدر با نظم و تعهد به محل کار میرود، برای کسب روزی حلال تلاش میکند، به وعدههای خود پایبند است و در برابر مشکلات شغلی مسئولانه رفتار میکند، در حقیقت فرهنگ کار را بهصورت عملی به فرزند آموزش میدهد. در مقابل، اگر پدر از کارکردن دائماً با نارضایتی صحبت کند یا مسئولیتهای خود را جدی نگیرد، انتقال نگرش مثبت به کار دشوارتر خواهد شد. پژوهش ها نشان میدهد که شیوههای جامعهپذیری خانواده، بهویژه آموزش و الگوبرداری از والدین، در شکلگیری مسئولیتپذیری نوجوان نقش مهمی دارد. همچنین رابطه گرم و حمایتی والدین با نوجوان با مسئولیتپذیری بیشتر او ارتباط دارد. [۱] بنابراین، پدر برای انتقال فرهنگ کار، باید هم الگوی رفتاری مناسبی باشد و هم رابطه عاطفی و تربیتی خود را با فرزند حفظ کند.
کودکی؛ آغاز تربیت فرهنگ کار از مسیر بازی و مسئولیت
دوران سه تا دوازدهسالگی فرصت مناسبی برای آشنایی کودک با مشاغل و شکلگیری نگرش مثبت به کار است. کودک در این سن بیشتر از طریق مشاهده، تقلید و بازی یاد میگیرد.
بازیهای نقشآفرینی: پدر میتواند با فرزند خود بازی مغازهداری، تعمیرکاری، معلمی یا خریدوفروش انجام دهد. گاهی پدر نقش دانشآموز را بپذیرد و پسر نقش معلم را بازی کند. این بازیها علاوه بر تقویت رابطه پدر و پسر، کودک را با مشاغل، ابزارها و مفهوم همکاری آشنا میکنند. سپردن مسئولیتهای کوچک: مرتبکردن وسایل، چیدن میز غذا، دستهبندی کاغذها، آبدادن به گلها و کمک در فعالیتهای ساده خانه، نمونههایی از مسئولیتهای متناسب با سن کودک هستند.
تشویق و پاداش: تشویق کلامی، توجه به تلاش کودک و در صورت لزوم پاداشهای کوچک میتواند انگیزه مشارکت او را افزایش دهد. هدف در این دوره، درآمدزایی کودک نیست؛ بلکه باید احساس مفیدبودن، مشارکت و مسئولیتپذیری در او شکل بگیرد.
نوجوانی؛ عبور از مهارتآموزی به تجربه عملی
دوران دوازده تا هجدهسالگی، مرحله شکلگیری استقلال، هویت و تمایل به تصمیمگیری شخصی است. در این سن، نوجوان علاقه دارد تواناییهای خود را به نمایش بگذارد و در فعالیتهای واقعی مشارکت کند. در این دوره، صرف ثبتنام نوجوان در کلاسهای آموزشی کافی نیست. باید فرصتهایی برای تجربه عملی مهارتها در محیطهای آموزشی و ایمن فراهم شود.
برای مثال، نوجوان علاقهمند به کامپیوتر میتواند پروژههای ساده طراحی کند؛ نوجوان علاقهمند به هنر میتواند آثار خود را عرضه کند و فرد علاقهمند به فعالیتهای فنی میتواند زیر نظر افراد متخصص، مهارتهای خود را تمرین کند.البته تجربههای شغلی نوجوان باید با رعایت قوانین، شرایط سنی، ایمنی و اولویت تحصیل انجام شود. مطابق مواد ۷۹ تا ۸۴ قانون کار جمهوری اسلامی ایران، بهکارگماردن افراد زیر پانزده سال ممنوع است و برای اشتغال افراد پانزده تا هجده سال نیز حمایتها و محدودیتهای قانونی مشخصی در نظر گرفته شده است. [۲]
نقش تربیتی تجربه کار: تجربههای عملی و مسئولیتهای متناسب با سن میتوانند فرصت مناسبی برای تمرین مهارتهای زیر باشند: تعامل و همکاری با دیگران؛ مدیریت زمان و نظم شخصی؛ پذیرش محدودیتها و قواعد؛ حل مسئله و تصمیمگیری؛ شناخت تواناییها و علایق؛ تقویت اعتمادبهنفس و احساس توانمندی. پژوهش ها درباره مسئولیتپذیری شخصی نوجوانان نیز به نقش الگوی ارتباطی خانواده و سبکهای هویتی در مسئولیتپذیری اشاره میکند. [۳] از سوی دیگر، گفتوگوی صمیمانه پدر درباره تجربههای کاری، موفقیتها، شکستها و دشواریهای شغلی میتواند به نوجوان در شناخت واقعبینانه دنیای کار کمک کند.
جوانی؛ استقلال مالی و پذیرش مسئولیت اقتصادی
با ورود فرزند به دوران جوانی، تربیت شغلی باید به سمت استقلال اقتصادی و پذیرش مسئولیتهای جدیتر حرکت کند.
تقویت استقلال مالی: جوان باید بهتدریج یاد بگیرد برای تأمین نیازهای شخصی خود برنامهریزی کند، درآمد و هزینه را مدیریت کند و برای آینده پسانداز داشته باشد. حمایت مالی پدر همچنان میتواند ادامه داشته باشد، اما بهتر است جایگزین تلاش و استقلال تدریجی جوان نشود.
مشارکت در هزینههای خانواده: مشارکت در بخشی از هزینههای خانوادگی، متناسب با توان مالی جوان، میتواند احساس تعلق و مسئولیت اقتصادی را تقویت کند.
شبکهسازی شغلی: پدر میتواند جوان را با افراد متخصص و باتجربه در حوزه مورد علاقهاش آشنا کند تا از تجربیات آنان استفاده کند، مسیرهای شغلی را بشناسد و فرصتهای حرفهای مناسبی پیدا کند. پژوهش مدینه یکتاپرست، پژوهش ها درباره تحول مفهوم مسئولیتپذیری از نوجوانی تا بزرگسالی نشان میدهد که محیط تربیتی و سبک فرزندپروری والدین در شکلگیری مفهوم مسئولیتپذیری و خودمدیریتی اهمیت دارد. [۴]
قرآن؛ دو معیار اساسی برای موفقیت شغلی
در نگاه قرآن، توانمندی بهتنهایی برای پذیرش مسئولیت کافی نیست؛ بلکه امانتداری و درستکاری نیز اهمیت دارد. در آیه ۲۶ سوره قصص میخوانیم: «قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ» «یکی از آن دو دختر گفت: ای پدر! او را استخدام کن؛ زیرا بهترین کسی که استخدام میکنی، فرد توانمند و امانتدار است.» این آیه دو ویژگی اساسی برای فعالیت حرفهای معرفی میکند: توانمندی و امانتداری. بنابراین، هدف تربیت شغلی نباید صرفاً کسب درآمد بیشتر باشد. پدر باید به پسر خود بیاموزد که در کنار تخصص و مهارت، صداقت، تعهد، درستکاری و رعایت حقوق دیگران نیز اهمیت دارد. فردی که مهارت بالایی دارد اما قابل اعتماد نیست، نمیتواند اعتبار حرفهای پایداری به دست آورد.
پنج مانع انتقال فرهنگ کار به پسران
۱. دلسوزی افراطی: برخی پدران تصور میکنند چون خودشان سختی کشیدهاند، نباید اجازه دهند فرزندشان هیچ دشواریای را تجربه کند. درحالیکه محبت واقعی به معنای حذف همه مشکلات نیست؛ بلکه آمادهکردن فرزند برای مواجهه درست با واقعیتهای زندگی است.
۲. غیبت عاطفی پدر: مشغله کاری نباید به قطع ارتباط عاطفی با فرزند منجر شود. زمان کوتاه اما باکیفیت برای گفتوگو، بازی و همراهی میتواند در انتقال ارزشهای تربیتی مؤثر باشد.
۳. انتظارات غیرواقعبینانه: یادگیری یک مهارت به معنای آمادگی کامل برای ورود به بازار کار نیست. فرزند به فرصت تمرین، تجربه و اشتباهکردن نیاز دارد.
۴. مقایسه با دیگران: مقایسه پسر با همسالان و خویشاوندان میتواند اعتمادبهنفس او را تضعیف کند. بهتر است پیشرفت او را با گذشته خودش بسنجیم.
۵. نادیدهگرفتن استعداد و علاقه: همه فرزندان برای یک نوع حرفه ساخته نشدهاند. برخی در فعالیتهای علمی، برخی در مهارتهای فنی و برخی در هنر و ارتباطات توانمندترند. وظیفه پدر، شناخت استعدادها و فراهمکردن فرصت تجربه مسیرهای متنوع است.
بنابراین پدری که فقط نانآور نیست! تربیت شغلی پسر، فرایندی تدریجی است که از مشاهده رفتار پدر آغاز میشود، با بازی و مسئولیتهای کوچک در کودکی ادامه پیدا میکند، در نوجوانی به تجربه مهارت و فعالیتهای عملی میرسد و در جوانی با استقلال اقتصادی و پذیرش مسئولیت اجتماعی تکمیل میشود.
پدر موفق کسی نیست که تمام امکانات زندگی را برای فرزندش فراهم کند و او را از هرگونه دشواری دور نگه دارد؛ بلکه کسی است که به فرزندش میآموزد چگونه از تواناییهای خود برای ساختن زندگی بهتر استفاده کند. پدر نباید فقط نانآور خانواده باشد؛ باید فرهنگ تلاش، مسئولیتپذیری، تخصص، امانتداری و استقلال را نیز به نسل بعد منتقل کند. زیرا هدف نهایی تربیت شغلی، پرورش انسانی است که نهتنها بتواند زندگی خود را اداره کند، بلکه برای خانواده و جامعه نیز فردی مفید، توانمند و قابل اعتماد باشد.
پینوشت:
[۱] سفیری، خدیجه؛ چشمه، اکرم (۱۴۰۱). «مسئولیتپذیری نوجوان و رابطه آن با شیوههای جامعهپذیری در خانواده». جامعهشناسی آموزش و پرورش، دوره ۱، شماره ۱، صص ۱۰۳–۱۳۰. [۲] قانون کار جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۲۹ آبان ۱۳۶۹، مبحث پنجم، مواد ۷۹ تا ۸۴؛ شرایط کار نوجوانان.
[۳] پندار، زینب؛ آزاد، اسفندیار؛ سهرابی، فرامرز (۱۴۰۲). «تدوین مدل مسئولیتپذیری شخصی بر اساس الگوی ارتباطی خانواده در نوجوانان با نقش واسطهای سبکهای هویتی». رویش روانشناسی، سال ۱۲، شماره ۲.
[۴] یکتاپرست، مدینه؛ اسعدی، سمانه؛ رحیمی، مهدی؛ حقشناس، مهتاب (۱۴۰۲). «تحول مفهوم مسئولیتپذیری از دوره نوجوانی تا بزرگسالی در حال پیدایش: با نگاهی به سبکهای فرزندپروری ادراکشده». تداوم و تغییر اجتماعی، سال دوم، شماره ۲، صص ۲۴۹–۲۶۶.
[۵] یکتاپرست، مدینه؛ اسعدی، سمانه؛ رحیمی، مهدی (۱۴۰۰). «بررسی تحولی میزان مسئولیتپذیری و رابطه آن با سبکهای فرزندپروری ادراکشده در ساکنان شهر یزد». فصلنامه مددکاری اجتماعی، سال دهم، شماره ۳۵، صص ۱۹–۲۸.
فیروزه دلداری (پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما