با مطالعات قرآنی و دینی نظریه حد وسط باید بازنگری شود

به گزارش خبرگزاری اهل بیت (ع) ـ ابنا ـ «حجت الاسلام و المسلمین سید حسن اسلامی» در نشست " اندیشه حد وسط در اخلاق اسلامی " که شب گذشته ـ شنبه 20 مهرماه ـ در قم برگزار شد گفت: دغدغه ما در اخلاق این است که رفتار درست را بیابیم. مهمتر از رفتار درست، منش خوب و درست است. ما در پی آن هستیم که انسانهای خوب باشیم و این دغدغه عالمان اخلاق است.این استاد حوزه و دانشگاه با طرح این سوال که چگونه می توان رفتار خوب را شناسایی کرد؟ ادامه داد: در شناسایی اخلاق خوب، رفتارهای بد را باید بشناسیم.وی ادامه داد: در سیاست گذاری های کلان و غیره شاهد نوعی افراط و تفریط هستیم در دهه اول انقلاب، عربی زدگی بر فرهنگ ما حاکم شد و ما اکنون به بهانه احیاء زبان فارسی شاهد بی اعتنایی به زبان عربی هستیم. در بخش اقتصاد در دهه اول انقلاب همه چیز را دولتی می کردیم و اکنون به طرف خصوصی سازی افراطی می رویم.سید حسن اسلامی با بیان اینکه ملا صدرا  نمونه افراط و تفریط در مباحث علمی  است در ادامه گفت: ملا صدرا مرد بزرگی بود و آثار زیادی دارد. در مورد ملاصدرا افراد دو قطبی شده اند یک عده تقدیس و عده ای تکفیر مطلق می کنند و هیچ کدام بحث علمی ارائه نمی کنند.وی ادامه داد: مریدان صدرا وی را صدر فلاسفه جهان، صدر متالهان جهان، صدر حکمای جهانی، صدر حکمای الهی، صدر حکمای بزرگ جهان و در مقابل مخالفان می گویند "صدر الکفره"، این منطق، منطق علمی ندارد.هر دو این سوگیری ها خطاست و باید میانه را گرفت، حد وسط درست است و باید در کنش و روش میانه رو باشیم. این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: در قرآن و روایات نیز بر میانه روی تاکید شده است خداوند در قرآن به پیامبر(ص) می فرماید «وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى‏ عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُورا» نه چنان گشاد دست باش که بینوا باشی و نه چنان خسیس که دیگران را محروم کنی. در روایات آمده است که «خیر الامور اوسطها». وی اظهار داشت: میانه روی در تمام سنت های اخلاقی تاکید شده است و سن انسان هر چه بیشتر می گذرد پخته تر می شود به همین خاطر حضرت علی(ع) می فرماید اندیشه پیر بهتر از چابکی جوان است.سید حسن اسلامی با بیان مطلب که اعتدال فضیلت و کمال است افزود: آن چه را که فضیلت می نامیم در قرآن وجود ندارد. در قرآن "فضل" به معنای بیشی و فزونی در چیزی است. اما فضیلت به معنای کمال ـ یعنی چیزی که انسان را از سایر موجودات متمایز می کند ـ در قرآن نیست.وی با ارائه تعریف فضیلت از دیدگاه ارسطو گفت: ارسطو حد وسط را میان افراط و تفریط می داند از این جاست که نظریه ای به معنای "نظریه حد وسط ابداع می شود. این استاد حوزه و دانشگاه با طرح این پرسش که چگونه فضیلت لازم را شناسایی کرده و به فضیلت برسیم و آن را کسب کنیم؟ ادامه داد: فیلسوفان یونان بر اساس علم النفس پیشنهادی خود، فضیلت ها را بیان کرده اند و فیلسوفان مسلمان آنها را پذیرفته اند.ساحت های مختلف انسان از دیدگاه ارسطووی افزود: یونانی ها می گویند انسان سه ساحت و قوه عاقله، شهوی و غضبی دارد. این سه قوه با هم مختلف و متضاد است و هرکدام نیرومند شود دو قوه دیگر را تضعیف می کند. این سه قوه در برخی نیرومند و در برخی سست است با توجه به سه قوه یا زندگی همراه با لذت یا همراه با افتخار و یا زندگی فیلسوفانه شکل می گیرد.حجت الاسلام حسن اسلامی عنوان کرد: این سه قوه باید در انسان در حد تعادل باشد و به این نظریه "نظریه حد وسط" می گویند و حد وسط طلایی و زرین نیز می گویند.وی ادامه داد: ارسطو می گوید: در اینجا منظور حد وسط ریاضی نیست و حد وسط در انسانها فرق می کند.حالت های مختلف قوای عاقله، شهوت و غضباین استاد حوزه و دانشگاه با طرح این سوال که چگونه می توان این حد وسط را یافت؟ افزود: اگر قوه عاقله حالت رکود داشته باشد حد تفریط است و بلاهت می گویند اگر عاقله حالت شدید باشد افراط است و گربزی گفته می شود حد وسط قوه عاقله حکمت است.وی در بیان حالت های قوه شهویه و غضبیه گفت: به تفریط قوه شهویه، خمود می گویند در حالت افراط شره می گویند و به حد وسط اعتدال در سنت یونانی، و در اسلام عفت گفته می شود. به تفریط قوه غضبیه بزدلی یا جبن، در حالت افراط تهور و بی باکی و حد وسط آن را شجاعت می گویند.سید حسن اسلامی در تعریف شجاعت اظهار کرد: شجاع کسی که نمی ترسد، نیست شجاع می ترسد ولی از ترس خود تبعیت نمی کند. شجاع کسی است که آنجا که باید فرار کند، فرار کند.وی درباره چگونگی شکل گیری فضیلت عدالت گفت: اگر این سه فضیلت حکمت، شجاعت و عفت هماهنگ باشند فضیلت چهارمی به نام عدالت شکل می گیرد که توازن این سه فضیلت است.وی اظهار کرد: در برابر این فضیلت های اصلی رذیلت های اخلاقی وجود دارد که یا افراط و یا تفریط این سه فضیلت است.این استاد حوزه و دانشگاه در تشریح امتیازات نظریه حد وسط گفت: سازگاری با شهود اولیه و تجربه های بشری، آسانی کشف فضیلت در مقام شناخت و تعمیم گیری و فایده در مقام اصل راهنما بودن از امتیازات نظریه حد وسط است.وی ادامه داد: راسل یکی از منتقدان اخلاقی ارسطو در جوانی نظریه حد وسط وی را قبول نداشت و به سخره می گرفت ولی بعدا در کتابهای دیگر خود این نظریه را قبول کرد.اشکالات وارده بر نظریه حد وسط ارسطواین استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه دشواری نظریه حد وسط زمانی است که این نظریه تبیینی برای سرشت تمام اخلاق ها باشد افزود: ارسطو خود ادعا نمی کند که این نظریه ایده برای تمام اخلاق ها باشد در حالی که بعضی فلاسفه مسلمان نظریه حد وسط را گرفته و همه چیز را با آن تبیین می کنند.وی در بیان اشکالات وارده بر این نظریه گفت: بعضی از فضیلت ها مثل ایمان و تقوا در این نظریه نادیده گرفته شده اند در حالی که در قرآن ایمان و تقوی فضیلت های محوری هستند. و دلیل اینکه بعضی از فضیلت ها نادیده گرفته شده اند این است که نظریه حد وسط نظریه دنیا مدارانه است و اخلاق با دین گره نخورده است.سید حسن اسلامی ادامه داد: این اشکال در سنت مسیحی هم مطرح است و آنها نیز متوجه این نقص شده اند "آکوئیناس" می گوید هر کسی بخواهد زندگی خوب و سعادتمند داشته باشد این چهار فضیلت برای او کفایت می کند ولی برای رسیدن به سعادت قصوی ایمان، عشق و محبت لازم است و می گوید که فضیلت هفت عدد است.وی در بیان ایرادات وارد بر این نظریه اظهار کرد: اشکال بعدی، اصلی نبودن برخی از فضایل در منظومه دینی است و دیگری، دشواری تعریف فضایل و تفاوت آنها در دو سنت یونانی و اسلامی است برای نمونه در قوه غضبیه اسلام می گوید عفت و رعایت حلال و حرام و یونانی ها می گویند اعتدال، عقل می گوید شراب بخور ولی به اندازه، ولی شرع می گوید شراب به کل حرام است.این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه گفت: در برخی فضایل مثل ایمان و صداقت افراط و تفریط نداریم و نمی توان حد وسط برای اینها تعیین کرد. اشکال دیگری که وارد است مطلوبیت اشتداد برخی فضایل مثل ایمان است. ایمان و تقوا هر چه قدر بیشتر باشند خوب است. وی افزود: از دیدگاه اسلامی عدالت یعنی منقاد حق بودن ولی در دیدگاه یونانی عدالت با تبعیض و قبول ساختار ظالمانه حاکم بر جامعه هم قابل قبول است و مشکلی ایجاد نمی کند.نظریه حد وسط، نظریه قطعی نیستحجت الاسلام سید حسن اسلامی در پایان گفت: نظریه حد وسط نظریه قطعی نیست که بعضی از علمای مسلمان این نظریه را قطعی می دانند و باید این نظریه با مطالعات قرآنی و دینی بازنگری شود......................پایان پیام/ 167