روزه: نه فقط پرهیز، که پرواز روح!

خبرگزاری بین المللی اهل البیت(ع)_ابنا: روزه‌داری یکی از ارکان مهم اسلام و عبادتی است که در تمام ادیان آسمانی پیشین نیز به گونه‌ای وجود داشته است. خداوند متعال در قرآن کریم به صورت مستقیم به فلسفه و حکمت این فریضه الهی اشاره کرده و معصومین (ع) نیز در بیانات نورانی خود، زوایای گوناگون این حکمت‌ها را برای امت اسلامی تبیین نموده‌اند.

چهار حکمت اساسی روزه از منظر قرآن و عترت 
1. ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ﴾(1)
ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما مقرر شده است همان گونه که بر کسانی که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود، باشد که پرهیزگار شوید.

۲. ﴿شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَی وَالْفُرْقَانِ... وَلِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ﴾(2)
(روزه در) ماه رمضان، ماهی است که قرآن در آن نازل شده است. (و قرآن کتابی است که) هدایتگر مردم همراه با دلائل روشنِ هدایت و وسیله تشخیص حقّ از باطل است، پس هر کس از شما که این ماه را دریابد، باید روزه بگیرد.  

۳. ﴿...تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ﴾(3) ...اینها حدود خداست، به آنها نزدیک نشوید. خدا این گونه آیاتش را برای مردم بیان می کند تا [از مخالفت اوامر و نواهی او] بپرهیزند.

۴.  ﴿...وَأَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ﴾(4)... و اگر بدانید، روزه گرفتن برای شما بهتر است.

حکمت روزه در کلام معصوم (ع)
حکمت اول: دستیابی به تقوا و پرهیزگاری
قرآن کریم در آیه ۱۸۳ سوره بقره، فلسفه اصلی روزه را «تَقوا» معرفی می‌کند. تقوا به معنای قرار گرفتن در یک حالت روحی و عملی است که انسان را در برابر گناه و معصیت حفظ می‌کند. روزه با تضعیف قدرت شهوات و تمرین مداوم صبر و خویشتن‌داری، این حالت را در مؤمن ایجاد می‌کند. این حقیقت در کلام معصومین (ع) به زیبایی تبیین شده است. امیرالمؤمنین علی (ع) در تعریف روزه واقعی می‌فرمایند: «الصِّیَامُ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ کَمَا یَمْتَنِعُ الرَّجُلُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ. »(5)روزه، پرهیز از حرام‌ها است، همان‌گونه که شخص از خوردنی و نوشیدنی پرهیز می‌کند.
آن حضرت یکی از فلسفه‌های روزه را آزمودن اخلاص بندگان می‌دانند: «وَ الصِّیَامَ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ الْخَلْقِ.»(6)

حکمت دوم: ایجاد همدلی و برابری اجتماعی (تساوی غنی و فقیر)
هر چند آیه ۱۸۴ سوره بقره به صورت ضمنی به برتری روزه اشاره دارد،اما در روایات معصومین (ع) به روشنی به یکی از مهم‌ترین حکمت‌های اجتماعی آن اشاره شده است. امام صادق (ع) در این باره می‌فرمایند: "إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ الصِّیَامَ لِیَسْتَوِیَ بِهِ الْغَنِیُّ وَ الْفَقِیرُ.(7)خداوند روزه را واجب کرد تا به وسیله آن، دارا و ندار (غنی و فقیر) مساوی گردند.
همچنین امام حسن عسکری (ع) در پاسخ به سوال از علت وجوب روزه می‌فرمایند: «لِیَجِدَ الْغَنِیُّ مَسَّ الْجُوعِ فَیَمُنَّ عَلَی الْفَقِیرِ.»(8)(روزه واجب شد) تا توانگر درد گرسنگی را بچشد و در نتیجه، به نیازمند کمک کند.

حکمت سوم: رسیدن به شکرگزاری
در آیه ۱۸۵ سوره بقره، خداوند هدف از وجوب روزه و تکمیل تعداد آن را بزرگداشت خدا و شکرگزاری به درگاه الهی معرفی می‌کند.
روزه‌دار با اطاعت از فرمان خدا و تحمل گرسنگی و تشنگی، نعمت‌های بی‌شمار الهی را بهتر درک کرده و شکرگزار واقعی می‌شود. امام صادق(ع) در اهمیت این عبادت و پاداش عظیم آن که نشانه شکر عملی است، از قول پروردگار می‌فرمایند: «قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أَجْزِی بِهِ.»(9)خداوند متعال فرموده است: روزه برای من است و من خود پاداش آن را می‌دهم.

حکمت چهارم: پاکسازی جسم و جان
آیه ۱۸۷ سوره بقره بر حفظ حدود الهی و پرهیز از نزدیک شدن به گناه تأکید می‌کند که نشان‌دهنده نقش بازدارندگی روزه است. روزه علاوه بر جنبه‌های معنوی، نقش مؤثری در پاکسازی جسم و جان دارد. پیامبر اکرم (ص) در این باره می‌فرمایند: لِکُلِّ شَیْءٍ زَکَاةٌ وَ زَکَاةُ الْأَبْدَانِ الصِّیَامُ.(10)برای هر چیزی زکاتی است و زکات بدن‌ها روزه است. همچنین آن حضرت در بیانی دیگر می‌فرمایند: «الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ.»(11)روزه سپر آتش (جهنم) است. این حدیث نشان می‌دهد که روزه با ایجاد مصونیت در برابر گناهان، انسان را از آتش دوزخ دور می‌کند. امام رضا (ع) می قرماید:«إِنَّمَا أُمِرُوا بِالصَّوْمِ لِکی یعْرِفُوا أَلَمَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ فَیسْتَدِلُّوا عَلَی فَقْرِ الْآخِرَة»(12) مردم به انجام روزه امر شده اند تا درد گرسنگی و تشنگی را بفهمند و به واسطه آن فقر و بیچارگی آخرت را بیابند.
بنابراین حکمت روزه‌داری فراتر از یک خودداری ساده از خوردن و آشامیدن است. این فریضه الهی مجموعه‌ای از اهداف تربیتی، اخلاقی و اجتماعی را دنبال می‌کند:
۱. پرورش روح تقوا که مهم‌ترین فلسفه آن در قرآن بیان شده است.
۲. ایجاد حس همدردی با نیازمندان که جامعه را به سمت عدالت و مهربانی سوق می‌دهد.
۳. زمینه‌سازی برای شکرگزاری واقعی از نعمت‌های بی‌شمار الهی.
۴. پاکسازی جسم و جان و مصون ماندن از آتش دوزخ.
پس، روزه‌داری که تنها به گرسنگی و تشنگی اکتفا کند و اهداف والای آن را نادیده بگیرد، از فیض حقیقی این عبادت بی‌بهره خواهد ماند. همان‌گونه که حضرت فاطمه زهرا (س) فرمودند: "مَا یَصْنَعُ الصَّائِمُ بِصِیَامِهِ إِذَا لَمْ یَصُنْ لِسَانَهُ وَ سَمْعَهُ وَ بَصَرَهُ وَ جَوَارِحَهُ.(13)
13روزه‌داری که زبان و گوش و چشم و جوارح خود را حفظ نکرده، روزه‌اش به چه کارش خواهد آمد؟"

پی نوشت:
1.سوره بقره/ آیه 183
2.سوره بقره/آیه185
3.سوره بقره/ آیه 187
4.سوره بقره/آیه 184
5.بحار الأنوار : 96/294/21 
6.حکمت 252 نهج البلاغه
7.من لا یحضره الفقیه، ج 2 ص 43، ح 1
8.کشف الغمّه، ج3، ص 193
9.الکافی : 4/63/6 
10.کافی ، ج 4 ، ص 62
11.الکافی، ج 4 ص 162
12.وسائل الشیعه، ج 4 ص 4 ح 5 علل الشرایع، ص 10
13.دعائم الاسلام 1: 268

بانو فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و قضای مجازی)