خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: روزه، تنها یک امساک ساده از خوردن و آشامیدن نیست؛ بلکه فریضهای الهی با ابعاد عمیق فردی، اجتماعی، روحی و جسمی است که خداوند متعال آن را بر مسلمانان واجب کرده است. سؤال بنیادین اینجاست که چرا پروردگار حکیم، بندگان خود را به چنین عبادتی فرمان داده است؟ پاسخ این پرسش در حکمتها و فلسفههای نهفته در روزه نهفته است که در کلام وحی و سنت پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) به زیبایی تبیین شدهاند.
مهمترین ابعاد فلسفی روزه
1. فلسفه اصلی: دستیابی به تقوا (لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ)
هدف اصلی و صریح روزه در قرآن کریم، دستیابی به تقوا است. خداوند متعال میفرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» (1)
«ای کسانی که ایمان آوردهاید، روزه بر شما واجب شد، همانگونه که بر پیشینیان شما واجب شده بود، باشد که پرهیزکار شوید.»
تقوا به معنای خویشتنداری، پرهیزکاری و خودنگهداری در برابر گناهان و وسوسههای نفسانی است. روزه با کنترل شهوات شکم و غریزه جنسی در طول روز، به انسان تمرین میدهد تا بر نفس اماره خود غلبه کند و اراده خود را در برابر محرمات الهی تقویت بخشد. کسی که میتواند در برابر حلالها (مانند آب و غذا) در مدت زمان مشخصی خویشتنداری کند، توانایی بیشتری برای پرهیز از حرامها پیدا میکند. این تمرین روزانه، به مرور زمان، باعث تقویت نیروی کنترل در انسان شده و او را به مقام والای پرهیزکاری میرساند.
«همه همّتِ انبیا و اولیا و اوصیا و صالحین و صدّیقین، این بوده است که انسان، دشمنِ درونیِ خود را که نفس امّاره اوست، کشف کند و از آن بپرهیزد. این، راز بزرگِ دست یافتن به مقامات و مراتب معنوی و الهی است.»(2)۱۳۷۳/۱۲/۱۱
2. خودسازی و تهذیب نفس: مدرسه اخلاق و بندگی
روزه یک مدرسه بزرگ اخلاق و تهذیب نفس است. از دیگر فلسفههای مهم روزه، تربیت روحی و اخلاقی انسان است.
«انسانی که بر اثر هوایِ نفس و خصلتها و صفات زشت، خود را تدریجاً از ساحتِ رحمتِ الهی دور کرده است، هر سال از طرف پروردگار عالم از یک فرصت استثنایی برخوردار میشود و آن فرصت، ماهِ مبارکِ رمضان است. در طول ماه رمضان، دلها نرم میشود، روحها تلألؤ و درخشندگی پیدا میکند، انسانها آماده قدم نهادن در وادیِ رحمتِ خاصه الهی میشوند و هر کس به قدر استعداد، همّت و تلاش خود، از ضیافت عظیم الهی برخوردار میگردد.»(2)
تقویت اراده و صبر: روزه تمرینی است برای تقویت اراده و صبر. انسان در طول روز با تشنگی و گرسنگی مقابله میکند و از بسیاری از لذتها و عادات خود دست میکشد. این مقاومت، به او درس استقامت و پایداری در برابر مشکلات و وسوسهها را میدهد.
احساس همدردی با محرومان: یکی از حکمتهای برجسته روزه، ایجاد حس همدردی و مواسات با فقرا و گرسنگان است. فرد روزهدار، با چشیدن طعم گرسنگی و تشنگی، وضعیت نیازمندان جامعه را بهتر درک میکند و این درک، او را به سمت کمک و دستگیری از آنان سوق میدهد.
امام صادق (ع) در پاسخ به هشام بن حکم درباره علت تشریع روزه فرمودند:
«إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ الصِّیَامَ لِیَسْتَوِیَ بِهِ الْغَنِیُّ وَ الْفَقِیرُ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْغَنِیَّ لَمْ یَکُنْ لِیَجِدَ مَسَّ الْجُوعِ فَیَرْحَمَ الْفَقِیرَ لِأَنَّ الْغَنِیَّ کُلَّمَا أَرَادَ شَیْئاً قَدَرَ عَلَیْهِ فَأَرَادَ اللَّهُ أَنْ یَسْتَوِیَ بَیْنَ خَلْقِهِ وَ أَنْ یُذِیقَ الْغَنِیَّ مَسَّ الْجُوعِ وَ الْأَلَمِ لِیَرِقَّ عَلَی الضَّعِیفِ وَ یَرْحَمَ الْجَائِعَ»
ترجمه: «خداوند روزه را واجب کرد تا به وسیله آن میان توانگر و فقیر برابری ایجاد کند و این از آن روست که ثروتمند هرگز درد گرسنگی را نمیچشید تا به فقیر رحم کند، زیرا ثروتمند هرگاه چیزی میخواست میتوانست به دست آورد. پس خداوند خواست که میان بندگانش برابری ایجاد کند و ثروتمند را نیز طعم گرسنگی و درد بچشاند تا بر ضعیف دل بسوزاند و به گرسنه رحم کند.»(3)
سلامت جسم و روح: از دیگر حکمتهای روزه، فواید جسمانی و روحی آن است. استراحت دادن به دستگاه گوارش، دفع سموم بدن و تقویت سیستم ایمنی، از جمله فواید جسمی روزه است که امروزه علم پزشکی نیز به بسیاری از آنها صحه میگذارد. از نظر روحی نیز، روزه باعث آرامش، تمرکز و افزایش توانایی کنترل نفس میشود.
3. شکرگزاری و یادآوری نعمتها
روزه به انسان فرصت میدهد تا ارزش نعمتهای الهی را بهتر درک کند. زمانی که فرد برای ساعاتی از نان، آب و سایر خوردنیها محروم میشود، هنگام افطار و دسترسی دوباره به آنها، قدردانتر میشود و این شکرگزاری، یکی از زیباترین جلوههای بندگی است.
امام رضا (ع) در مورد فلسفه روزه فرمودند:
«عِلَّةُ الصَّوْمِ لِوُجُودِ الألَمِ وَ الجُوعِ وَ العَطَشِ لِتَکُونَ عَبرَةً لِلصَّائِمِ لِیَفْتَقِرَ إلی رَبِّهِ وَ یَکُونَ شاهِداً لَهُ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ وَ لِکَی یَتَجَرَّأَ عَلی أداءِ حُقوقِ اللهِ وَ یُؤَدِّیَهَا بِصَلاحِ نِیَّةٍ وَ لِیَکُونَ فِی نَفْسِهِ بَصِیرَةً وَ سِرّاً لِیُدَبِّرَهُ فِی مَغفِرَةِ ذُنُوبِهِ»(4)
«علت روزه این است که درد و گرسنگی و تشنگی وجود داشته باشد تا برای روزهدار عبرتی شود که به پروردگار خود نیازمند گردد و گواهی باشد برای او بر فضل رحمت الهی، و تا جرات کند بر ادای حقوق الهی و آنها را با نیت پاک ادا کند و در وجودش بینشی و رازی باشد تا در مغفرت گناهانش تدبیر کند.»
4. تقویت معنویت و قرب الهی
روزه فراتر از یک وظیفه، یک نردبان معنوی برای صعود به قرب الهی است. در این ماه، فرصتهای ویژهای برای ارتباط عمیقتر با خداوند فراهم میشود:
دعا و مناجات: لحظات سحر و افطار، بهترین زمان برای دعا و نیایش و ارتباط مستقیم با پروردگار است.
تلاوت قرآن: رمضان، بهار قرآن است و فرصتی برای انس بیشتر با کلام الهی.
شبهای قدر: اوج معنویت در این ماه، شبهای قدر است که فرصتهای بینظیری برای توبه، استغفار و تعیین سرنوشت را فراهم میآورد.
این اعمال، مجموعاً به تقویت روحیه معنوی انسان کمک کرده و او را به خداوند نزدیکتر میسازند.
5. یکپارچگی امت اسلامی
روزه در یک زمان مشخص برای همه مسلمانان جهان واجب میشود. این همزمانی در انجام یک فریضه، نمادی از وحدت و یکپارچگی امت اسلامی است. از شرق تا غرب عالم، مسلمانان همزمان با یکدیگر روزه میگیرند، با یکدیگر افطار میکنند و به سوی یک هدف مشترک معنوی حرکت میکنند که این خود مایه تقویت همبستگی و احساس برادری میان آنان میشود.
فلسفه روزه، صرفاً گرسنگی و تشنگی نیست؛ بلکه یک برنامه جامع الهی برای تربیت انسان، خودسازی، تقویت اراده، تهذیب نفس، کسب تقوا و درک عمیقتر از نعمتها و مواسات با همنوعان است. خداوند متعال با تشریع این فریضه، راهی را برای انسانها گشوده است تا با کنترل نفس و تقرب به درگاه الهی، به سعادت دنیا و آخرت دست یابند. روزه، گرسنگی ظاهری برای سیر کردن باطنی روح است و امساک موقت برای دستیابی به لذتهای پایدار معنوی.
پی نوشت:
1.سوره بقره/آیه183
2. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در خطبه نماز عید فطر(۱۳۷۳/۱۲/۱۱)
3.همان
4.کافی، ج 4، ص 63، باب علة الصیام
5. عیون اخبار الرضا (ع)، ج 2، ص 104، باب 33، حدیث 6
بانو فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه)
نظر شما