خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)- ابنا: در عصری که امت اسلامی با چالشهای گوناگونی از تفرقههای مذهبی تا سلطه نظامهای استکباری روبروست، مسئله وحدت اسلامی بیش از هر زمان دیگر به یک ضرورت حیاتی تبدیل شده است. اسلام، که خود برای زدودن دشمنیهای دیرینه میان قبایل عرب و ایجاد برادری بر پایه ایمان ظهور کرد، همواره بر یکپارچگی مسلمانان تأکید داشته است. قرآن کریم و سنت نبوی، راهبردهای روشنی برای تحقق این وحدت ارائه دادهاند که میتواند زمینهساز تشکیل «حکومت جهانی اسلام» به عنوان آرمان نهایی امت اسلامی باشد.
مبانی قرآنی وحدت
خدای متعال در قرآن کریم، وحدت را به عنوان یک اصل بنیادین برای مسلمانان ترسیم کرده است. مهمترین و آشکارترین دستور الهی عبارتند از:
«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا»(۱)
«و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید که دشمن یکدیگر بودید، پس میان دلهایتان الفت انداخت، تا به لطف او برادر شدید»
این آیه که درباره دو قبیله اوس و خزرج نازل شد و دشمنی دیرینه آنان را به برادری بدل کرد، نشان میدهد که اسلام میتواند عمیقترین اختلافات را به اتحاد تبدیل کند . مفسران درباره «حبل الله» (ریسمان خدا) نظرات گوناگونی از جمله قرآن، اسلام، و اهل بیت علیهم السلام را ذکر کردهاند که همگی بر یک حقیقت واحد دلالت دارند: وسیله اتصال به خدا .
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان با اشاره به عبارت «جمیعا» و «لا تفرقوا» میفرماید که این آیه، امت اسلامی را به صورت جمعی به چنگ زدن به حبل الله و دوری از تفرقه دعوت میکند . این نشان میدهد که وحدت یک مسئله فردی نیست، بلکه یک تکلیف اجتماعی و تاریخی است.
خداوند می فرماید:
«وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ»(۲)
«و با یکدیگر ستیزه مکنید که سست شوید و قدرتتان از بین برود»
خداوند نیز هشدار میدهد:
«وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ»(۳)
«و اینکه این است راه راست من، پس آن را پیروی کنید و راهها [دیگر] را پیروی نکنید که شما را از راه او پراکنده میسازد»
تأکیدات نبوی بر یکپارچگی
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز در سخنان خود، فرمود:
(ید اللَّه علی الجماعة)(۴)
رحمت و نعمت خدا بر جماعت است.
حدیث معروف «ید الله مع الجماعة» (دست خدا با جماعت است) نیز نشان میدهد که برکت الهی همراه اجتماع مسلمانان است .
در روایتی پیامبر اکرم امت اسلامی را به پیکر واحد تشبیه فرمودهاند:
«مَثَلُ الْمُؤْمِنِینَ فِی تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَکَی مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَی لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّی»(۵)
«داستان مؤمنان در دوستی و مهربانی و همدردیشان، داستان یک پیکر است که چون عضوی از آن به درد آید، دیگر اعضا با تب و بیخوابی با آن همدردی میکنند»
این حدیث، نشاندهنده عمق پیوندی است که باید میان مسلمانان برقرار باشد؛ پیوندی ارگانیک و حیاتی که هر عضوی را به عضو دیگر متصل میکند.
موانع وحدت و راهکارهای آن
با وجود تأکیدات فراوان اسلامی، جهان اسلام امروز با چالشهای جدی در مسیر وحدت روبروست. از جمله مهمترین موانع وحدت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. عوامل بیرونی: استعمارگران همواره از سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» برای سلطه بر کشورهای اسلامی استفاده کردهاند. این سیاست حتی پس از پایان دوران استعمار نیز با ایجاد مرزهای مصنوعی و دامن زدن به اختلافات قومی و مذهبی ادامه یافته است
۲. عوامل درونی: تعصبهای مذهبی، پیروی از علمای متعصب، حاکمان فاسد و وابسته، و غفلت از آموزههای اصیل اسلامی از مهمترین موانع درونی وحدت هستند.
۳. تکفیر و افراطگری: جریانهای تکفیری که مسلمانان دیگر مذاهب را تکفیر میکنند، از بزرگترین آفتهای وحدت اسلامی هستند.
(وحدت... یک تاکتیک نیست، وحدت یک اصلی از اصول اسلام است، وحدت یک امر قرآنی است. اینکه میفرماید «وَ اعتَصِموا بِحَبلِ اللهِ جَمیعاً وَ لاتَفَرَّقوا»(۶)،خیلی مهم است؛ یعنی در اعتصامِ به حبلالله هم که مهمترین کارها است، اجتمعوا؛ [یعنی] اتّفاق حتّی در اعتصام به حبلالله که مظهرش مثلاً حج است، مظهرش نماز جمعه است؛ یعنی اجتماع حتّی در اعتصام به حبلالله مورد نظر قرآن و شریعت اسلامی است؛ این خیلی به نظر مهم است. یا در این آیات سورهی حجرات «وَ اِن طائِفَتانِ مِنَ المُؤمِنینَ اقتَتَلوا فَاَصلِحوا بَینَهُما فَاِن بَغَت اِحداهُما عَلَی الاُخری فَقاتِلُوا الَّتی تَبغی حَتّیٰ تَفیءَ اِلیٰ اَمرِ الله»(۷)؛یعنی مسئلهی اتّفاق و اتّحاد اینقدر مهم است که اگر کسی بَغی کرد، باید با او مقاتله کرد، با آن مسلمان باید مقاتله کرد برای اینکه او را به وحدت برگردانیم؛ اینقدر وحدت مهم است! اینها را نمیشود نادیده گرفت. بعد هم که «اِنَّمَا المُؤمِنونَ اِخوَةٌ فَاَصلِحوا بَینَ اَخَوَیکُم»؛(۸) یعنی مسئلهی وحدت یک اصل قرآنی است و ما نباید از آن غفلت کنیم.) (۹)
راهکارهای تحقق وحدت عبارتند از:
ـ بازگشت به قرآن و سنت با فهم سلف صالح
ـ تأکید بر مشترکات و پرهیز از اختلافات جزیی
ـ تشکیل سازمانهای همکاری اسلامی با عملکرد مؤثرتر
ـ برگزاری همایشهای وحدت و تبادل نظر میان علما و اندیشمندان مذاهب مختلف
ـ ایجاد دانشگاههای بینالمذاهب برای تعامل علمی و فکری
حکومت جهانی اسلام؛ آرمان یا واقعیت؟
مفهوم «حکومت جهانی اسلام» که در برخی منابع از آن با عنوان «امت واحده» یا «اتحاد کشورهای اسلامی» یاد میشود، ریشه در آموزههای اسلامی دارد . قرآن کریم میفرماید:
«إِنَّ هَٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ»(۱۰)
«همانا این امت شما، امتی یگانه است و من پروردگار شما هستم، پس مرا بپرستید»
بنابراین تحقق چنین آرمانی نیازمند مقدماتی است:
۱. اتحاد عقیدتی: بر اساس فهم مشترک از اصول دین
۲. اتحاد سیاسی: با تشکیل نهادهای فراملی اسلامی
۳. اتحاد اقتصادی: ایجاد بازار مشترک اسلامی و تقویت همکاریهای اقتصادی
۴. اتحاد نظامی: همکاری در حوزه دفاعی و امنیتی
در دوران معاصر، سازمان همکاری اسلامی (OIC) گامی در این مسیر بوده است، هرچند که عملکرد آن نیازمند تقویت است . همچنین مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی که در سال ۱۹۹۰ تأسیس شد، گام مهمی در جهت همگرایی فکری مذاهب اسلامی برداشته است .
بنابراین وحدت اسلامی، نه یک شعار احساسی، بلکه یک ضرورت راهبردی و تکلیف شرعی است. قرآن و سنت، چارچوبهای روشنی برای تحقق این وحدت ارائه دادهاند. با پیروی از این آموزهها و پرهیز از عواملی که باعث تفرقه میشوند، میتوان به تدریج زمینههای تشکیل «امت واحده» و در نهایت «حکومت جهانی اسلام» را فراهم آورد. این آرمان بزرگ، با همت همه مسلمانان و با تکیه بر مشترکات فراوانشان، قابل دستیابی است. چنانکه خداوند فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّیٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»؛(۱۱) همانا خداوند سرنوشت قومی را تغییر نمیدهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند.
رهبر شهید آیه الله خامنهای با توجه به رفتار ملتها و ایجاد حوادث مثبت و منفی برای ملتها می فرمایند:
(نقطهی مقابل انقلاب، ارتجاع است. خیلی از انقلابهای دنیا مبتلا به ارتجاع شدند؛ یعنی بعد از آنکه پنج سال، ده سال، پانزده سال از شروع انقلاب گذشت، به خاطر بیاهتمامیهایشان مبتلا شدند به ارتجاع، به عقبگرد؛ این ارتجاع، نقطهی مقابل انقلاب است. و هر دو -یعنی هم پیشرفت انقلابی، هم پسرفت به معنای ارتجاع- بستگی دارد به ارادهی انسانها؛ انسانها اگر چنانچه درست حرکت بکنند، درست پیش خواهند رفت؛ اگر چنانچه غلط حرکت بکنند، پسرفت خواهند داشت، که در قرآن هم به هر دوی اینها اشاره شده. در سورهی مبارکه رعد [میفرماید]: إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَومٍ حَتّیٰ یُغَیِّروا ما بِأَنفُسِهِم(۱۲)؛ که سیاق آیات نشان میدهد که [این آیه]، آن جنبهی مثبت را بیان میکند، یعنی وقتی که شما تغییرات مثبت در خودتان ایجاد کردید، خدای متعال هم برای شما حوادث مثبت و واقعیّتهای مثبت را به وجود میآورد. دوّمی در سورهی انفال است: ذٰلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَم یَکُ مُغَیِّرًا نِعمَةً أَنعَمَها عَلیٰ قَومٍ حَتّیٰ یُغَیِّروا ما بِأَنفُسِهِم؛(۱۳) این جنبهی منفی است، جنبهی عقبگرد است، که اگر چنانچه خدا نعمتی به یک ملّتی داد و این ملّت درست حرکت نکردند، درست عمل نکردند، خداوند این نعمت را از اینها میگیرد. شما در دعای کمیل هم میخوانید: اللَّهُمَّ اغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُغَیِّرُ النِّعَم؛(۱۴) این تغییر نعمت، یعنی سلب نعمت، چیزی است که ناشی از اراده است. ما بایستی بشدّت مراقبت میکردیم و مراقبت بکنیم که به این حالت دچار نشویم.)(۱۵)
پینوشت:
۱.سوره آل عمران/آیه۱۰۳
۲.سوره انفال/آیه ۴۶
۳. سوره انعام/ آیه ۱۵۳
۴.شرح فارسی شهاب الأخبار(کلمات قصار پیامبر خاتم ص)، ص: 75
۵.مسند ابن حنبل : 6 / 379 / 18408
۶.سوره آل عمران/ آیه ۱۰۳
۷.سوره حجرات/آیه ۹
۸.سوره حجرات/آیه ۱۰
۹.بیانات رهبرشهیدآیه الله خامنه ای در دیدار جمعی از علما و بزرگان اهل سنت کشور(۱۴۰۳/۰۶/۲۳)
۱۰. سوره انبیاء/آیه ۹۲
۱۱.سوره رعد/آیه ۱۱
۱۲. همان
۱۳سوره انفال /آیه ۵۳
۱۴. مصباح المتهجد،جلد ۲، ص۸۴۴
۱۵. بیانات رهبر شهید آیه الله خامنه ای به مناسبت سی و یکمین سالگرد رحلت امام خمینی(ره) (۱۳۹۹/۰۳/۱۴)
فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما