وقتی کمِ خدا، از زیادِ خلق بیشتر می‌شود

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: حجت الاسلام و المسلمین محمد حسین امین، نویسنده و پژوهشگر دینی، در نوشتاری اختصاصی برای ابنا، به تبیین نگاه روایات به مقوله «برکت در تنگنا» پرداخته است که در ادامه می‌خوانید:

برکت؛ آن کیمیایِ ناپیدای زندگی

زندگی در نگاه مومن، صرفاً یک معادله ریاضی میان ورودی و خروجیِ جیب نیست. گاهی می‌بینی کسی هزار دارد و در یک چشم‌برهم‌زدنی هیچ می‌شود، و دیگری اندکی دارد که تو گویی انگار چشمه‌ای جوشان در دل آن نهفته است. این همان معنای لغوی و اصطلاحی «برکت» است؛ یعنی ثبات، رشد و فزونی در چیزی که به ظاهر محدود است [۱]. برکت، امضای پروردگار پایِ داشته‌های ناچیز ماست تا در کورانِ سختی‌ها، قد خم نکنیم.

در منطقِ وحی، برکت به معنای زیاد بودنِ فیزیکی نیست، بلکه به معنای «خیرِ ماندگار» است. همان‌طور که امام علی(ع) می‌فرمایند: «البَرَکَةُ فی مالِ مَن آتَی الزَّکاةَ»؛ برکت در مال کسی است که حقوق الهی را بپردازد [۲]. این یعنی وقتی از مالِ اندکت سهمی برای دیگران جدا می‌کنی، خداوند به باقی‌مانده آن، چنان کیفیتی می‌بخشد که تمام نیازهای تو را پوشش دهد؛ گویی زمان و مکان در تسخیرِ برکت در می‌آیند.

اگر بخواهیم این مفهوم را ساده‌تر بگوییم، برکت یعنی «کفایت». در تنگناهای اقتصادی، آنچه انسان را نجات می‌دهد، نه لزوماً انبار کردن کالا، بلکه جلبِ نگاهِ کریمانه خالق است. برکت، لشکری از لشکریان خداست که مأمور می‌شود تا مالِ اندکِ تو را از گزند آفات، هزینه‌های بیهوده و تلف شدن حفظ کند و به آن برکتِ معنوی ببخشد که با هیچ ترازوی مادی قابل سنجش نیست.

سفره‌های کوچک و سایه بلندِ عنایت

روایات ما بر این نکته تأکید دارند که خداوند رزق را با نیت‌ها تقسیم می‌کند، نه فقط با تلاش‌های بدنی. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «طَعامُ الواحِدِ یَکفِی الاِثنَینِ»؛ غذای یک نفر، برای دو نفر کافی است [۳]. این یک دستورالعمل برای ایام تنگناست؛ یعنی اگر روحیه ایثار و همدلی در جامعه حاکم شود، همان داشته‌های فعلی، علی‌رغم تمام فشارهای خارجی، برای همگان کفایت خواهد کرد و بن‌بستی در کار نخواهد بود.

تنگنا در نگاه معصومین(ع)، فرصتی برای تجلیِ قدرت خداست. وقتی بنده در اوج سختی، به جای شکوه، به مسیرِ بندگی ادامه می‌دهد، خداوند از جایی که گمان نمی‌برد به او رزق می‌رساند. این همان معنای آیه شریف «وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ» است [۴]. برکت در این حالت، یعنی از میان سنگلاخ‌های فقر، گلی از آرامش و بی‌نیازیِ قلبی بروید که فرد را از کرنش در برابر صاحبان قدرت و ثروت مصون بدارد.

تجربه نشان داده است که در خانواده‌هایی که بر مدارِ قناعت و یاد خدا می‌چرخند، حتی نان خشکی با لذت و تندرستی خورده می‌شود؛ اما در کاخ‌هایی که از یاد خدا تهی هستند، مالِ فراوان خرجِ درمانِ دردهای بی‌درمان و اضطراب‌های بی‌پایان می‌گردد. پس برکت در تنگنا، یعنی حذفِ هزینه‌های زاید و تمرکزِ توانِ مالی بر نیازهای واقعی، که این خود نعمتی بزرگ و معجزه‌ای خاموش در متن زندگی است.

کلیدهای آسمانی برای گشایش‌های زمینی

پژوهش در نصوص دینی ما را به این حقیقت می‌رساند که برکت، بی‌حساب و کتاب به سراغ کسی نمی‌آید. یکی از بزرگترین کلیدهای جلب برکت در زمان فقر، «استغفار» است. امام علی(ع) می‌فرمایند: «اِستَغفِروا رَبَّکُم اِنَّهُ کانَ غَفّاراً... یُرسِلِ السَّماءَ عَلَیکُم مِدراراً» [۵]. استغفار، گره‌های کوری را که به واسطه خطاهای ما در مسیر رزق ایجاد شده، باز می‌کند و بارانِ برکت را بر بیابانِ زندگی می‌باراند.

دومین کلید، سحرخیزی و نظم در معیشت است. در روایات آمده که برکت در سپیده‌دم تقسیم می‌شود. کسی که در پی روزیِ حلال، سحرگاه از جایش برمی‌خیزد، در واقع خود را در معرضِ نسیمِ رحمانیِ برکت قرار داده است [۶]. این نظم و تلاش، حتی اگر منجر به درآمد کلانی نشود، اما به دلیلِ تقارن با زمانِ نزول رحمت، به همان درآمدِ کم، خاصیتِ اعجازگونه‌ای می‌بخشد که فرد را از دیگران بی‌نیاز می‌سازد.

و در نهایت، «شکر» در اوج نیاز، کیمیایِ نهایی است. قرآن کریم به صراحت می‌فرماید: «لَئِن شَکَرتُم لَاَزیدَنَّکُم» [۷]. این افزون شدن، صرفاً به معنای اضافه شدنِ عددِ دارایی نیست، بلکه گاهی به معنای افزایشِ بهره‌وری و ماندگاریِ همان داشته‌های فعلی است. وقتی بنده در تنگنا، زبان به ثنای دوست می‌گشاید، خداوند به فرشتگانش مباهات می‌کند و برکت را به عنوانِ پاداشِ این صبر و رضا، در رگ‌های زندگی او جاری می‌سازد.

منابع و پاورقی‌ها:

۱. مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی، ذیل واژه «برک». (معنای برکت: ثبوت الخیر الالهی فی الشیء).

۲. غرر الحکم و درر الکلم، ص ۴۰۴، حدیث ۹۲۸۸.

۳. صحیح مسلم، ج ۳، ص ۱۶۳۰، حدیث ۲۰۵۹؛ (این روایت در منابع شیعی نظیر «دعائم الاسلام» نیز با همین مضمون آمده است).

۴. سوره مبارکه طلاق، آیه ۳.

۵. نهج‌البلاغه، خطبه ۱۴۳ (اشاره به آیات ۱۰-۱۲ سوره نوح).

۶. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج ۱۷، ص ۴۴، حدیث ۲۱ space (عن الصادق ع: بَکِّروا فی طَلَبِ الرِّزقِ...).

۷. سوره مبارکه ابراهیم، آیه ۷.