به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: حجت الاسلام و المسلمین محمد حسین امین، نویسنده و پژوهشگر دینی، در نوشتاری اختصاصی برای ابنا، اهمیت قناعت و صرفه جویی در مصرف در زمان جنگ و بحران اقتصادی را مورد بحث و بررسی قرار داده است.
محمد حسین امین / نویسنده و پژوهشگر دینی
در نگاه توحیدی، زندگی صحنهی آزمونهای پیدرپی است و جنگ، یکی از سختترینِ این آزمونهاست. در زمانهای که دشمن علاوه بر مرزهای جغرافیایی، «سفرههای مردم» را نیز هدف قرار میدهد، بازگشت به آموزههای اصیل اهلبیت (علیهمالسلام) در باب قناعت، میتواند بنبستشکن باشد. قناعت در این مقطع، به معنای فقر و نداری نیست، بلکه به معنای «مدیریت هوشمندانه داشتهها» برای ایستادگی طولانیمدت در برابر زیادهخواهی استکبار است.
مفهومشناسی قناعت در منطق وحی
قناعت در لغت به معنای بسنده کردن به مقدار نیاز و راضی بودن به قسمت الهی است، اما در زمان جنگ، این واژه ابعادی فراتر از اخلاق فردی پیدا میکند. پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: «القَنَاعَةُ کَنْزٌ لَا یَنْفَدُ»[۱]؛ یعنی قناعت گنجی است که تمام نمیشود. در هنگامه بحران که منابع محدود میگردد، این گنج درونی است که مانع از فروپاشی روانی جامعه شده و اجازه نمیدهد فرد برای تامین نیازهای غیرضروری، دست ذلت به سوی دشمن دراز کند.
در حقیقت، قناعت نوعی «آزادگی اقتصادی» است که فرد را از بند مصرفگرایی رها میسازد. کسی که به کم قانع است، تهدید به تحریم و کمبود کالا، او را به زانو در نمیآورد. امام علی (ع) در توصیف مؤمنان میفرمایند: «عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْیُنِهِمْ»[۲]؛ یعنی خدا در جانشان بزرگ شده، پس هرچه غیر اوست (از جمله سختیهای مالی) در چشمشان کوچک مینماید. این نگاه، زیربنای مقاومت در برابر تکانههای اقتصادی دوران جنگ است.
بنابراین، قناعت هوشمندانه یعنی تشخیص دقیق میان «نیاز» و «هوس». در زمانهای که جبهه حق با محدودیت مواجه است، هزینه کردن منابع برای تجملات، نوعی خیانت به آرمانهای جمعی محسوب میشود. قرآن کریم کسانی را که در مصرف راه افراط میپیمایند، برادران شیطان میخواند: «إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ»[۳]؛ چرا که تبذیر و اسراف، توان اقتصادی جامعه را در برابر دشمن تحلیل برده و راه را برای نفوذ شیطانصفتان هموار میکند.
قناعت؛ سلاحی استراتژیک در پدافند غیرعامل
تاریخ اسلام گواهی میدهد که مسلمانان در شعب ابیطالب، با سختترین تحریمهای تاریخ روبرو شدند، اما با سلاح قناعت، آن تهدید را به فرصتی برای صیقل دادن ایمان تبدیل کردند. در زمان جنگ، هر دانهی برنج و هر قطرهی سوخت، حکم یک گلوله را در برابر دشمن دارد. اگر جامعهای نتواند بر میل مصرفگرایی خود غلبه کند، دشمن با بستن مسیرهای تجاری، به راحتی میتواند ارادهی سیاسی آن ملت را در هم بشکند و آنها را به تسلیم وادارد.
هوشمندی در زمان بحران ایجاب میکند که «الگوی مصرف» از حالت عادی به حالت «مقاومتی» تغییر یابد. این همان چیزی است که در روایات به عنوان «اقتصاد در معیشت» یاد شده است. امام صادق (ع) میفرمایند: «أضمن لمن اقتصد أن لا یفتقر»[۴]؛ یعنی من ضمانت میکنم کسی که میانه روی و اقتصاد را پیشه کند، هرگز فقیر و درمانده نشود. این ضمانت صادق آل محمد (ع)، چراغ راهی برای عبور از گردنههای دشوار اقتصادی در دوران دفاع از کیان اسلام است.
وقتی مردم یک کشور، قناعت را به عنوان یک وظیفهی ملی و دینی بپذیرند، انبار کردن کالا (احتکار خانگی) از بین میرود و ثبات به بازار باز میگردد. این خودجوشی در مدیریت مصرف، بزرگترین مانع برای موفقیت «جنگ اقتصادی» دشمن است. در واقع، قناعتِ تکتک شهروندان، در مجموع پیوند میخورد و به یک سد نفوذناپذیر تبدیل میشود که اجازه نمیدهد کمبودهای مقطعی، به بحرانهای امنیتی و اجتماعی تبدیل شود.
سیره علوی؛ الگوی برتر مدیریت در تنگنا
امیرالمؤمنین علی (ع) در دوران حکومت خود که سرشار از جنگهای تحمیلی بود، سادهترین سبک زندگی را برگزیدند تا همدرد محرومان باشند و به کارگزاران بیاموزند که در زمان سختی، باید از خود شروع کرد. ایشان در نامهای به عثمان بن حنیف مینویسند: «أَأَقْنَعُ مِنْ نَفْسِی بِأَنْ یُقَالَ هَذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَا أُشَارِکُهُمْ فِی مَکَارِهِ الدَّهْرِ»[۵]؛ آیا به این بسنده کنم که به من امیرمؤمنان بگویند، اما در تلخیهای روزگار با مردم شریک نباشم؟ این یعنی قناعت مسئولانه و پیشرو.
در زمان جنگ، قناعت هوشمندانه به معنای حذف هزینههای زائد حکومتی و مردمی برای تقویت بنیهی دفاعی است. امام علی (ع) حتی در جزئیترین مسائل مثل نوشتن نامهها، دستور میدادند که قلمها را تیز کنند و سطرها را نزدیک به هم بنویسند تا در مصرف کاغذ اسراف نشود[۶]. این دقت نظر نشان میدهد که در منطق دینی، حتی کوچکترین منابع در زمان بحران، ارزشی حیاتی دارند و نباید به هدر بروند؛ چرا که هرچه در اینجا صرفهجویی شود، قدرت جبهه خودی را افزایش میدهد.
در نهایت، قناعت برای ما یک «فرهنگِ اقتدارآفرین» است. ملتی که به نان خشک و آبی بسنده میکند اما شرف و سرزمین خود را به بیگانه نمیفروشد، شکستناپذیر است. این همان درسی است که از عاشورا آموختهایم؛ آنجا که یاران امام حسین (ع) در نهایت عطش و گرسنگی، بر پیمان خود استوار ماندند. امروز نیز قناعت هوشمندانه، تداوم همان راه است؛ راهی که در آن سادگی در زیستن، به شکوه در ایستادگی ختم میشود.
منابع و پاورقیها:
۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۸، ص ۱۹، دارالکتب الاسلامیة، تهران.
۲. نهجالبلاغه، خطبه ۱۹۳ (معروف به خطبه همام در صفات متقین).
۳. قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۲۷.
۴. شیخ صدوق، الخصال، ج ۱، ص ۹، انتشارات جامعه مدرسین، قم.
۵. نهجالبلاغه، نامه ۴۵ (نامه به عثمان بن حنیف، فرماندار بصره).
۶. نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۵۴، مؤسسه آلالبیت (ع)، قم. (اشاره به فرمان امام علی (ع): «أدِقُّوا أقلامَکُم و قارِبُوا بَینَ سُطُورِکُم...»).
نظر شما