خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)_ ابنا: ایران پیش از ورود امام هشتم، تشیع را در برخی مناطق چون قم و خراسان تجربه کرده بود، اما این حضور کوتاه اما عمیق حضرت بود که به فصل الخطابی در تاریخ ایران و اسلام بدل شد. هجرت اجباری ایشان از مدینه به مرو در اوایل قرن سوم هجری، نقشهای برای گسترش و تعمیق مکتب اهل بیت بود که تا امروز تداوم یافته است.
تثبیت مرجعیت علمی در مناظرات سرنوشتساز
مأمون عباسی که خود را در برابر محبوبیت علمی امام ناتوان میدید، مجالس مناظره را با حضور سران ادیان و مذاهب گوناگون ترتیب داد. امّا این رقابتها به نتیجهای معکوس انجامید و رسانهای جهانی برای حقانیت تشیع شد. حضرت رضا(ع) در برابر علمایی چون جاثلیق (مسیحی)، رأس الجالوت (یهودی)، هربذ (زرتشتی) و عمران صابی (صابئی) چنان با اخلاق و استدلال حاضر شدند که بسیاری از آنان را به تحسین و برخی را به هدایت کشاندند. این پیروزیهای فکری، ثابت کرد که «عالم آل محمد» بر وحی و عقل حاکم است و مرجعیّتی جهانی دارد. بدین سان، تشیع به عنوان مذهبی برآمده از ژرفای دانش و منطق تثبیت شد.
«سلسلة الذهب»؛ ضمانت الهی در راه نیشابور
بارزترین نماد استوارسازی پایههای تشیع، حدیث معروف سلسلة الذهب است. چون کاروان امام به نیشابور رسید، انبوه تشنگان علم از حضرت خواستند سخنی بگوید. امام در حالی که سوار بر استر بودند، سر از میان بارگاه بیرون آورد و این حدیث قدسی را از پیامبر(ص) نقل فرمود: «کلمه لا اله الا الله حصنی فمن قالها دخل حصنی و من دخل حصنی امن من عذابی»(۱) (کلمه «لا اله الا الله» دژ و پناهگاه من است، هر که آن را بگوید به دژ من درآمده و هر که به دژ من درآید از عذاب من در امان است). اما در لحظهای که راویان مشغول نوشتن بودند، امام دستور ایست داد و فرمود: «بشروطها و انا من شروطها»؛ آری این امنیت الهی شروطی دارد که من (اهل بیت) از آن شروط هستم. این تعبیر، حقیقت امامت و لزوم تبعیت از خاندان وحی را به زیباترین وجه در اندیشه ایرانیان حک کرد.
پذیرش ولایتعهدی؛ تهدیدی که به فرصت تبدیل شد
پذیرش ولایتعهدی از سوی مأمون با اکراه و در تنگنا صورت پذیرفت، اما حضرت از آن تهدید، سازندهترین بهره را بردند. ایشان بر عدم دخالت در عزل و نصبها شرط گذاشتند و بدین ترتیب، هویتی مستقل از حاکمیت جور حفظ کردند. این حضور در متن دربار، تریبونی شد برای دفاع از حریم ولایت و پاسخ به شبهات، به گونهای که «جابهجایی مرز جغرافیای شیعه» رقم خورد.
میراث ماندگار و ظهور ایران شیعی
حضور امام رضا(ع) در طوس، موجی از هجرت سادات و امامزادگان را به ایران درپی داشت؛ چندان که فرهنگ دینی مردم این سرزمین پیرامون حرمهای مطهر شکل گرفت. قرنها بعد، همین کانونهای هویتی و فرهنگی بود که پایههای یک دولت مقتدر شیعی را در عصر صفویه و نهایتاً انقلاب اسلامی بنیان نهاد. بنابراین، هجرت اختیاری (و به روایتی اجباری) امام رضا(ع) به ایران، نه فقط به گسترش ظاهری تشیع، بلکه به تعمیق روح ولایتمداری و شکلگیری تمدن بزرگ شیعی در این مرز و بوم انجامید و «ایران را امامرضایی کرد».
از بنیانگذاری تا تداوم تمدن شیعی
پیشتر گفته شد که هجرت امام رضا(ع) به ایران و حضور کوتاه اما ژرف ایشان در خراسان، نقشهای نو در گسترش تشیع گشود. اما این نقشه چگونه به نقشبندی یک تمدن انجامید؟ برای پاسخ، باید به سه مؤلفه اساسی توجه کنیم: تبیین عقلانی امامت، تربیت شاگردان و زمینهسازی برای هویت مستقل شیعی.
تبیین عقلانی امامت؛ بنایی بر وحی و فلسفه
یکی از بزرگترین دستاوردهای امام رضا(ع) در ایران، تبیین فلسفه امامت به زبانی بود که برای خواص و عوام قابل فهم باشد. ایشان در رسالهای معروف به «رساله ذهبیه» که در طبّ امامان شهرت دارد، و نیز در احتجاجات خویش، ثابت کردند که امامت نه یک موقعیت سیاسی، بلکه استمرار نبوت در حفظ دین و هدایت بشر است. حضرت در پاسخ به سؤال «چرا خداوند امام را برمیگزیند؟» فرمودند: «لِتَکُونَ الْأَرْضُ قَائِمَةً بِحُجَّةِ اللّهِ» (تا زمین به حجت خدا برپا باشد). این نگاه، تشیع را از یک گرایش احساسی به یک نظام فکری تمامعیار بدل کرد که در ایرانِ عصر مأمون، با استقبال بیسابقهای روبرو شد.(۲)
قرآن کریم نیز بر همین اصل تأکید دارد: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» (۳). مفسران شیعه و بسیاری از علمای اهل سنت، این آیه را در شأن امیرالمؤمنین علی(ع) میدانند. امام رضا(ع) با استناد به چنین آیاتی، شأن ولایت را فراتر از خلافت ظاهری معرفی میکردند و ثابت مینمودند که دین بدون امام حقیقی، ناقص و ناتمام است.
تربیت شاگردانی که ایران را شیعه کردند
فعالیت علمی امام در مدینه و سپس در مرو، موجب پرورش شاگردانی شد که بعدها به شهرهای ایران رفتند. نام کسانی چون یونس بن عبدالرحمن، فضل بن شاذان نیشابوری، و محمد بن سنان در تاریخ تشیع ایران چون ستاره میدرخشد. این محدثان و متکلمان، با تألیف کتب و برگزاری جلسات مناظره، آموزههای رضوی را به گوشه و کنار این سرزمین بردند. روایت شده است که فضل بن شاذان میگوید: «از امام رضا(ع) پرسیدم: آیا مردم به یک امام نیاز دارند؟ حضرت فرمود: آری، تا اگر دینشان دچار تحریف شد، امام آن را اصلاح کند، و اگر چیزی به دروغ به خدا بستند، او باطلشان گرداند». این نگاه کارگشا، ایرانیان را به این باور رساند که تنها با تمسک به امام معصوم، میتوان از گمراهی رست.
حدیث متواتر ثقلین؛ تکیهگاه اعتقادی در ایران
امام رضا(ع) بارها به حدیث مشهور پیامبر(ص) استناد میکردند: «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی أَبَداً»(۴) (من در میان شما دو چیز گرانبها میگذارم: کتاب خدا و عترتم؛ تا وقتی به آن دو چنگ زنید، هرگز گمراه نشوید). حضرت در خطبههای خود در نیشابور و مرو، این حدیث را محور وحدت شیعه و سنی معرفی میکردند؛ اما در عین حال، تأکید مینمودند که تمسک به عترت بدون شناخت امامِ زمان، ممکن نیست. این بیانات، زمینه را برای پذیرش مفهوم «امامت غیبی» و «انتظار فرج» در فرهنگ ایرانی فراهم ساخت.
شهادت؛ خون دلی که درخت تشیع را آبیاری کرد
شهادت امام رضا(ع) به دست مأمون در سفرنامه طوس، اگرچه پایان حضور فیزیکی ایشان بود، اما سرآغاز تحولی شگرف شد. حرم مطهر در سناباد (مشهد امروزی) به کانون زیارتی و فرهنگی بدل گشت که قرنها بعد، پادشاهان شیعه و سنی را وادار به احترام و توسل میکرد. زیارت «اللهم إنی أتولّی...» که از امام رضا(ع) نقل شده، در واقع منشوری از عقاید شیعی است که زائران ایرانی با هر بار تکرار، با آن بیعت میکنند. شهادت ایشان نشان داد که حق و باطل قابل آشتی نیست و این پیام، در جان ایرانیان نشست تا همیشه در برابر ظلم و استبداد قیام کنند.
از حرم رضوی تا انقلاب اسلامی؛ خط اتصال
میراث امام رضا(ع) در ایران به یک دوره محدود نماند. در هر بحرانی، این حرم بود که ایرانیان را گرد هم میآورد. از نهضت تنباکو تا انقلاب مشروطه، و از کودتای ۲۸ مرداد تا پیروزی انقلاب اسلامی، بارها شعار «اللهم العن اول ظالم ظلم حق محمد و آل محمد» از گلدستههای حرم رضوی به گوش رسید. میتوان گفت هجرت امام رضا(ع) به ایران، یک رویداد تاریخی نبود، بلکه یک «نقطه عطف تمدنی» بود که ایران را به پایگاهی برای تشیع و تشیع را به آیینی پویا و بالنده تبدیل کرد.
امروز، وقتی صدها هزار زائر از سراسر ایران و جهان به زیارت «علی بن موسی الرضا» میروند، گویی همان رخداد تاریخی نیشابور را بازآفرینی میکنند که امام فرمود: «شرط امنیت از دوزخ، اعتقاد به ولایت ماست». و ایران، این وعده الهی را در قلب تاریخ خود حک کرده است.
پی نوشت:
۱.التوحید (للصدوق)، ص: ۲۵
۲.رابطه توحید و ولایت، قاسم ترخان
۳.سوره مائده/ آیه ۵۵
۴.صحیفة الامام الرضا علیه السلام , جلد۱ , صفحه۵۹
فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما