خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: معلمی، تنها یک حرفه و شغل نیست؛ بلکه رسالتی الهی و میراثی گرانقدر است که از انبیاء الهی به ارمغان رسیده است. در فرهنگ اسلامی، واژه مقدس «معلم» تجلی بخش صفت رحمانیت و ربوبیت خداوندی است؛ چراکه پیامبر اسلام (ص) خود را مُعَلِّم معرفی کرد و فرمود: «إِنَّمَا بُعِثْتُ مُعَلِّماً»(1) (بهدرستی که من به عنوان معلم برانگیخته شدم). این حقیقت که معلم، مسئولیت آگاهیبخشی و تربیت انسانها را بر عهده دارد و در امتداد مسیر انبیاء الهی گام برمیدارد، در آیات و روایات اسلامی به زیبایی ترسیم شده است.
معلمی؛ صفت الهی و رسالت انبیا
نکته اساسی آنکه خداوند متعال خود را نخستین و برترین معلم بشر معرفی کرده است. در نخستین آیاتی که بر قلب مبارک پیامبر (ص) نازل شد، این صفت برجسته الهی به زیبایی به تصویر کشیده شده است: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ، خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ، الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ»(2)(بخوان به نام پروردگارت که آفرید؛ انسان را از خون بسته سرشت؛ بخوان و پروردگارت کریمترین است؛ همان که با قلم آموخت؛ به انسان آنچه را نمیدانست تعلیم داد). خداوند در این آیات مستقیماً خود را «معلم» میخواند و تعلیم و آموزش را به عنوان یکی از مهمترین نعمتهای خود بر انسان یاد میکند.
این حقیقت در جای دیگری از قرآن نیز بازتاب یافته است. خداوند میفرماید: «وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا»(3) (و همه اسمها را به آدم آموخت). این تعلیم الهی به انسان، زمینهساز خلافت او بر زمین شد. به راستی که معلمی، جلوهای از قدرت لایزال الهی و پرتوی از صفت ربوبیت است که در وجود معلمان به امانت نهاده شده است.
جایگاه و پاداش معلم در روایات
در روایات اهل بیت (ع)، برای مقام معلمی چنان ارزش والایی قائل شدهاند که گاه از آن به عنوان برترین جایگاه بشری یاد میشود. امام باقر (ع) میفرماید: «زَکَاهُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللَّهِ»(4) (زکات دانش، آموختن آن به بندگان خدا است). این تعبیر عمیق نشان میدهد که معلم با نشر علم خود، نه تنها به دیگران خدمت میکند، بلکه زکات دانش خویش را نیز ادا مینماید.
از سوی دیگر، پیامبر اکرم (ص) در دعایی پرمعنا برای معلمان چنین طلب مغفرت کردند: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُعَلِّمِینَ وَ أَطِلْ أَعْمَارَهُمْ وَ بَارِکْ لَهُمْ فِی کَسْبِهِمْ»(5) (خدایا! آموزگاران را بیامرز؛ عمرشان را دراز و کسبشان را با برکت کن). این دعای نبوی نشانگر منزلت بلند معلم در پیشگاه خداوند و رسول اوست.
وظایف متقابل معلم و شاگرد
اسلام برای معلم حقوق و جایگاه ویژهای قائل شده و شاگرد را موظف به رعایت آدابی خاص در برابر استاد خود میداند. امام سجاد (ع) در این باره میفرمایند: «حَقُّ سَائِسِکَ بِالْعِلْمِ، التَّعْظِیمُ لَهُ وَ التَّوْقِیرُ لِمَجْلِسِهِ وَ حُسْنُ الِاسْتِمَاعِ إِلَیْهِ»(6) (حق استاد تو این است که بزرگش داری و مجلسش را محترم شماری و با دقت به سخنانش گوش سپاری). این روایت ارزشمند، جایگاه والای استاد را در نگاه شاگرد متعهد ترسیم میکند.
جایگاه معلم در اسلام
۱. معلمی؛ برترین نوع انفاق و صدقه جاریه
در نگاه اسلام، هیچ هدیه و بخششی ارزشمندتر از دانش نیست. پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ أَنْ یُتَعَلِّمَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ عِلْماً ثُمَّ یُعَلِّمَهُ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ»(7) (برترین صدقه آن است که مسلمانی دانشی بیاموزد سپس آن را به برادر مسلمان خود آموزش دهد). این حدیث نشان میدهد که معلم با هر بار تدریس، پیوسته در حال انفاق و صدقه جاری است؛ علمی که به دیگران میآموزد، تا سالها پس از او باقی میماند و هر که از آن بهره گیرد، ثوابی به معلم میرسد. از این رو، معلمی را میتوان «وقف علمی» نامید که سرمایهاش تمامنشدنی است.
۲. ریشه محبت معلم در قلب شاگرد
یکی از لطیفترین نکات در روایات، اشاره به تأثیر محبت معلم بر قلب شاگرد است. امیرالمؤمنین علی (ع) میفرمایند: «مَنْ عَلَّمَنِی حَرْفاً فَقَدْ صَیَّرَنِی عَبْداً لَهُ»(8) (هر که به من حرفی آموخت، مرا بنده خود ساخته است). این بندگی از روی عشق و احترام است، نه تحقیر. وقتی شاگرد از معلم خود دانش میآموزد، قلبی مملو از محبت و سپاس نسبت به او پیدا میکند. به همین دلیل، در روایات سفارش شده که شاگرد همچون خاک در برابر استاد، فروتن باشد و مانند تشنهای که به سوی آب میشتابد، به سوی علم او برود.
۳. معلم و مسئولیت اجتماعی در قرآن
خداوند در قرآن کریم به صراحت، گروهی از مؤمنان را مأمور تعلیم و تبلیغ میکند: «فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ»(9) (چرا از هر گروهی از آنان، طایفهای کوچ نمیکنند تا در دین آگاهی یابند و قوم خود را هنگامی که بازگشتند هشدار دهند؟). این آیه نشان میدهد که معلمی در جامعه اسلامی یک «فریضه کفایی» است؛ یعنی اگر تعداد کافی از مردم به تعلیم و تعلم نپردازند، همه در گناه شریکند. پس معلم نه یک خدمتگزار ساده، بلکه ناجی جامعه از جهل و گمراهی است.
۴. آثار اخروی تعلیم؛ تداوم پاداش پس از مرگ
از مهمترین وعدههای الهی به معلمان، ادامه پاداششان پس از مرگ است. پیامبر (ص) فرمودند: «إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: صَدَقَةٍ جَارِیَةٍ، أَوْ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ»(10) (هنگامی که انسان میمیرد، عملش قطع میشود مگر از سه چیز: صدقه جاریه، یا علمی که از آن بهره میبرند، یا فرزند صالحی که برای او دعا کند). معلم با به جا گذاشتن شاگردانی آگاه، عملاً یک «صدقه یه علمی» پدید میآورد. هر نمازی که شاگردش میخواند، هر حلال و حرامی که میشناسد، و هر خوبی که در جامعه ترویج میکند، سهمی از ثواب آن به معلم میرسد. به تعبیری، معلم در قبر خود «کشتزاری از حسنات» خواهد داشت که پیوسته میروید.
۵. مقایسه جایگاه معلم و پدر در روایات
در فرهنگ اسلامی، معلم را از پدر نیز برتر دانستهاند. پیامبر(ص) میفرمایند: «أَنَا وَ عَلِیٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ»(11)
۶. معلمی در سیره عملی معصومین (ع)
پیامبر اسلام (ص) و ائمه اطهار (ع) خود الگوی کامل معلمی بودند. رسول خدا (ص) اصحاب خود را به گونهای تربیت میکرد که هر یک به معلمی برای دیگران تبدیل شدند. امام صادق (ع) در مجلس درس خود، هزاران شاگرد تربیت کرد و به آنان میفرمود: «کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ»(12) (با غیر زبان خود، مردم را به خوبی دعوت کنید – یعنی با عمل و اخلاق). معصومین (ع) هرگز از پاسخ به پرسشهای تکراری خسته نمیشدند.
۷. هشدار به معلمان درباره امانتداری
قرآن و روایات به شدت به معلمان هشدار میدهند که از علم خود سوء استفاده نکنند و دانش را برای منافع دنیوی پنهان نسازند. خداوند میفرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَ الْهُدَی مِنْ بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَابِ أُولَئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ» (13). همچنین پیامبر (ص) میفرمایند: «مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ فَکَتَمَهُ أُلْجِمَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ»(14) (هر که در مورد علمی پرسیده شود و آن را پنهان کند، در روز قیامت لگامی از آتش بر دهان او زده میشود). پس معلمی، امانتی سنگین و در عین حال مایه سربلندی اخروی است و مفهومی بس عمیقتر از یک رابطه شغلی ساده دارد. معلم، وارث انبیاء، مجری سنت الهی «تعلیم»، و عامل پیوند نسلها با نور دانش است. اگر روزی معلم از تکریم و حمایت مادی جامعه بیبهره بماند، دیگر هیچ گوهری نمیتواند جای خالی او را پر کند. جامعهای که معلم خود را کوچک بشمارد، به ناچار در دام جاهلان و مدعیان دروغین گرفتار خواهد شد. از این رو، ارج نهادن به معلم، نه یک توصیه اخلاقی ساده، بلکه یک ضرورت اجتماعی، دینی و تاریخی است.
در اسلام نیز معلم، میراث انبیاء و تجلی صفت ربوبی خداوند است. آیات قرآن و احادیث معصومین (ع) این حقیقت را به روشنی تبیین میکنند که «معلم» نه تنها انتقالدهنده دانش، بلکه سازنده اخلاق، پرورشدهنده روح و جان انسانها و هدایتکننده آنان به سوی کمال حقیقی است. از همین روست که پیامبران را معلمان بشر نامیدهاند و خداوند را معلم نخستین خواندهاند. در شرایط کنونی که جامعه بشری با هجمههای فکری و فرهنگی متنوعی روبهروست، نقش معلمان در تربیت نسلی آگاه، متعهد و امیدوار به آینده، بیش از هر زمان دیگر حائز اهمیت است. باید با الهام از آموزههای اسلامی و تأسی از سیره معصومین (ع)، قدردان این سرمایههای عظیم انسانی باشیم و در تکریم و تجلیل از مقام شامخ آنان بکوشیم.
پی نوشت:
1.کنزالعمال، 28873
2.سوره علق/آیه 5-1
3. سوره بقره/ آیه ۳۱
4.کافی، ج1، ص41
5.کشف الغطا، ج1، ص48
6.رساله حقوق امام سجاد
7.بحارالانوار، ج2، ص25
8.بحارالانوار، ج74، ص167
9. سوره توبه/آیه ۱۲۲
10.منیه المرید، ص103
11.بحارالأنوار ۱۶ ۹۵ باب ۶
12. الکافی (ط - الإسلامیة)، ج 2، ص78
13.سوره بقره/آیه ۱۵۹
14.شرح فارسی شهاب الأخبار(کلمات قصار پیامبر خاتم ص)، متن، ص: 175
فیروزه دلداری( پژوهشگر، مشاوره خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما