چه کسی درباره حجاب تصمیم می‌گیرد؟

خبرگذاری بین المللی اهل بیت(ع)-ابنا: تصمیم‌گیری نوجوانان و جوانان برای پوشش حجاب، پدیده‌ای صرفاً فردی یا صرفاً دینی نیست؛ بلکه در شبکه‌ای پیچیده از تأثیرات اجتماعی شکل می‌گیرد. با استناد به بیانات امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای، نشان داده می‌شود که حجاب، فراتر از یک دستور شرعی، به عنوان یک نماد هویتی عمل می‌کند که فرد از طریق آن، تعلق خود را به گروهی خاص ابراز می‌دارد. بر این اساس، راهکارهای افزایش پذیرش حجاب، باید بر تقویت گروه‌های مرجع مثبت، جایگزینی فشار همسالان با الگوسازی مؤثر، و حفظ کرامت افراد دارای ضعف حجاب متمرکز شود.
چرا دو دختر هم‌سن و هم‌محلّه، یکی با اشتیاق حجاب را برمی‌گزیند و دیگری در برابر آن مقاومت می‌کند؟ آیا تنها عامل، میزان دینداری فردی است؟ تجربه زیسته نوجوانان و جوانان نشان می‌دهد که پاسخ به این پرسش، بسیار فراتر از باورهای شخصی است. محیط اجتماعی، گروه دوستان، فضای خانواده و حتی الگوهای رسانه‌ای، نقش تعیین‌کننده‌ای در این انتخاب ایفا می‌کنند[۱]. به‌عبارتی، تصمیم به حجاب، بیش از آنکه یک «انتخاب فردی» باشد، یک «پدیده اجتماعی» است که در بستر تعاملات و همنشینی‌ها معنا می‌یابد[۲]. بنابراین با هدف واکاوی این تأثیرات اجتماعی و با الهام از بیانات دو رهبر انقلاب، به  به این سؤال می توان پاسخ داد که گروه‌های مرجع چگونه و با چه سازوکاری، بر نگرش و رفتار فرد در حوزه پوشش تأثیر می‌گذارند.

مبانی نظری و دیدگاه رهبران انقلاب

۱. نظریه هویت اجتماعی و نقش گروه مرجع
بر اساس نظریه «هویت اجتماعی» که توسط تاجفل و ترنر مطرح شده، افراد نه تنها دارای «هویت فردی» هستند، بلکه بخش قابل‌توجهی از خودپنداره خود را از طریق عضویت در گروه‌های اجتماعی (مانند گروه دوستان، هم‌کلاسی‌ها) کسب می‌کنند[۳]. این تمایل به «هم‌سانی» با گروه، در حوزه پوشش بسیار پررنگ است، زیرا پوشش، مهم‌ترین و سریع‌ترین پیام را درباره هویت اجتماعی فرد به دیگران منتقل می‌کند[۴]. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که مصرف‌کنندگان جوان، به ویژه در سنین نوجوانی و اوایل جوانی، به شدت تحت تأثیر فشار همسالان و نیاز به مطابقت با گروه مرجع خود هستند[۵].

۲. تأکید بر همنشینی در بیانات رهبران
آیت‌الله خامنه‌ای در توصیه‌ای کلیدی درباره روش تأثیرگذاری فرهنگی، به نقش گروه مرجع اشاره می‌فرمایند:
«مسیر تأثیرپذیری مخاطب از فرهنگ بیگانه، هرچه بوده راه تغییر هم همان است؛ یعنی اگر مخاطب شکل مویش را به‌خاطر علاقه و دلبستگی به یک ستارهٔ موسیقی یا بازیکن فوتبال انتخاب کرده، باید گروه مرجع او تغییر کند.»[۶]
این بیان، دقیقاً بر همان سازوکاری تأکید دارد که در نظریه هویت اجتماعی مطرح است: برای تغییر رفتار، باید گروه مرجع و الگوهای فرد را تغییر داد، نه اینکه صرفاً بر خود رفتار تمرکز کرد.
امام خمینی نیز در پاسخ به خبرنگار ایتالیایی که درباره حجاب سؤال کرده بود، بر اختیاری بودن پذیرش حجاب تأکید کردند، اما در عین حال بر ضرورت آن برای حفظ عفت جامعه تصریح داشتند. ایشان فرمودند:
«ما اجباری در کار نداریم» و «این یک اختیاری است برای آنها، خودشان اختیار کردند. شما چه حقی دارید که اختیار را از دستشان بگیرید؟»[۷]
این بیان نشان می‌دهد که پذیرش حجاب باید از درون و با انتخاب آزادانه فرد صورت گیرد، نه با اجبار صرف – که این خود با رویکرد تأثیر بر گروه مرجع هماهنگ است، زیرا انتخاب آزادانه معمولاً تحت تأثیر گروهی که فرد به آن تعلق دارد شکل می‌گیرد.

یافته‌های پژوهشی و تطابق با بیانات رهبران
۱. خانواده؛ اولین گروه مرجع
خانواده، نخستین و تأثیرگذارترین گروه مرجع برای هر فرد است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که نوع خانواده، سبک تربیتی والدین و فرهنگ حاکم بر آن، تأثیر مستقیمی بر فرآیند تصمیم‌گیری نوجوان برای حجاب دارد[۸]. در این میان، نقش مادر به عنوان منبع اصلی مشاوره و الگوسازی، بسیار برجسته است[۹]. امام خمینی در تأکید بر حفظ حجاب در نهادهای اجتماعی، اهمیت الگوسازی عملی را نشان می‌دهند:
«در وزارتخانه‌های اسلامی نباید زن‌های بی‌حجاب بیایند، زن‌ها بروند اما با حجاب باشند. مانعی ندارد بروند اما کار بکنند، لکن با حجاب شرعی باشند.»[۱۰]
این تأکید بر حضور فعال زنان محجبه در عرصه‌های اجتماعی، خود نوعی الگوسازی گروهی است.

۲. برخورد کریمانه با ضعف حجاب
یکی از مهم‌ترین نکاتی که از بیانات رهبر معظم انقلاب برای افزایش پذیرش حجاب قابل استخراج است، رویکرد کریمانه و غیرقضاوت‌گرانه نسبت به افرادی است که حجاب کامل ندارند. ایشان می‌فرمایند:
«آن کسانی که حجاب را به طور کامل رعایت نمی‌کنند، اینها را نباید متّهم کرد به بی دینی و ضدّانقلابی... بنده وارد این شهر شدم، جمعیّت آمدند استقبال؛ شاید اقلّاً یک سوّم جمعیّت این جور خانم‌ها هستند، دارند اشک می‌ریزند؛ این را نمی‌شود گفت ضدّانقلاب است... اینها بچّه‌های خودمانند، دخترهای خودمان.»[۱۱]
این بیانات، نکته‌ای کلیدی برای افزایش پذیرش حجاب دارد: اگر افراد دارای ضعف حجاب، از دایره اسلام و انقلاب طرد شوند، نه تنها به حجاب نزدیک نمی‌شوند، بلکه از اصل دین و نظام نیز فاصله می‌گیرند. حفظ ارتباط و کرامت، زمینه‌ساز تغییر تدریجی رفتار است[۱۲].
امام خمینی نیز در پاسخ به استفتایی درباره الزام زنان نو مسلمان غربی به حجاب، بر همین اصل تأکید کردند:
«اگر ملزم کردن زنان غربی نوآشنا با اسلام، برای استفاده از حجاب، موجب عدم رغبت آنان به اسلام گردد، پس مانعی نیست که آنها به این امر ملزم نشوند.»[۱۳]
ایشان همچنین فرمودند:
«قبول اصل توحید و نبوت در مرحله نخست قرار دارد و مهمتر از اجرای احکام است و این امور، پس از پذیرش اسلام، به طور طبیعی و به تدریج حاصل می‌شود.»[۱۴]

۳. الگوسازی مثبت و گروه مرجع موفق
رهبر معظم انقلاب به یکی از مؤثرترین راه‌های ترویج حجاب یعنی الگوسازی از طریق موفقیت‌های عینی اشاره می‌فرمایند:
«در میدان‌های ورزشی؛ شما ببینید، دخترهای ما می‌روند در میدان‌های ورزشی، قهرمان می‌شوند، طلا می‌گیرند با حجاب اسلامی؛ کدام تبلیغ برای حجاب بهتر از این است؟»[۱۵]
این بیان، دقیقاً بر همان سازوکار گروه مرجع تأکید دارد: وقتی یک دختر جوان می‌بیند که الگوی محبوب و موفق او – مانند یک قهرمان ورزشی – با حجاب به افتخار رسیده است، حجاب برای او نه یک محدودیت، بلکه بخشی از هویتی موفق و قابل‌احترام می‌شود. ایشان در ادامه می‌فرمایند:
«در یک میدان بین‌المللی که میلیون‌ها انسان از پشت دوربین‌ها دارند می‌بینند، این دختر ایرانی میرود آنجا، مدال طلا را می‌گیرد، پرچم کشورش را بالا می‌برد و آن وقت با حجاب ایستاده؛ تبلیغی برای حجاب بهتر از این، بیشتر از این؟»[۱۶]

 اهمیت و تأثیر همنشینی بر ایمان و عمل انسان در قرآن

خداوند می فرماید: «وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُریدُونَ وَجْهَهُ...»[۱۷]

این آیه، بر انتخاب همنشینان مؤمن و تأثیر آن بر تداوم مسیر دینی تأکید دارد. هم‌نشینی با گروهی که ارزش‌های دینی را محور قرار داده‌اند، خود عاملی برای تثبیت این ارزش‌هاست.

 و همچنین  می‌فرماید: «وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلی یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلاً... لَقَدْ أَضَلَّنی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنی...»[۱۸]

این آیات، تأثیر مخرب همنشین ناباب را نشان می‌دهند و بیان می‌کنند که دوستان و گروه مرجع، می‌توانند عامل انحراف از مسیر حق شوند.

و می فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقینَ»[۱۹]

این آیه، مؤمنان را به هم‌نشینی با صادقان فرمان می‌دهد و نشان می‌دهد که «بودن با» یک گروه خاص، خود یک دستور و راهکار عملی برای تقویت تقواست.
بنابراین بر اساس یافته‌های روانشناسی اجتماعی و تأکیدات رهبران انقلاب، پذیرش حجاب، بیش از هر چیز، یک پدیده گروهی و شبکه‌ای است. برای افزایش پذیرش آن، باید محیط اجتماعی و گروه‌های مرجع را هدف قرار داد:
۱. تقویت گروه‌های مرجع مثبت: به جای تمرکز بر افراد، باید بر شکل‌گیری و تقویت حلقه‌های دوستانه و خانواده‌هایی تأکید کرد که در آن‌ها حجاب، یک هنجار اجتماعی پذیرفته‌شده و همراه با عزت است[۲۰].

۲. الگوسازی از طریق موفقیت‌های عینی: همان‌طور که رهبر انقلاب بر الگوی قهرمانان ورزشی تأکید کردند، استفاده از الگوهای موفق و محبوب در عرصه‌های مختلف که حجاب را با موفقیت جمع کرده‌اند، بسیار مؤثر است[۲۱].

۳. پرهیز از طرد و قضاوت: رویکرد کریمانه و حفظ کرامت افراد دارای ضعف حجاب، به‌عنوان راهبرد کلیدی در بیانات رهبر انقلاب و امام خمینی، زمینه‌ساز تغییر تدریجی و پذیرش از درون است[۲۲].

۴. جایگزینی زبان امر و نهی با زبان همدلی: در خانواده و مدرسه، به جای تأکید بر تکلیف، باید بر مزایای روانی و اجتماعی حجاب و نقش آن در شکل‌گیری هویت اجتماعی مثبت تأکید شود[۲۳].
در نهایت، حجاب می‌تواند به عنوان یک «سرمایه اجتماعی» عمل کند که از طریق آن، فرد به جامعه بزرگ‌تر خود متصل می‌شود و با الگوسازی مثبت و حفظ کرامت، به تدریج در فرهنگ جامعه نهادینه می‌شود.

پی نوشت:

[۱] شمس نجف‌آبادی، فاطمه. «تأثیر عوامل اجتماعی (خانواده، گروه همسالان...) بر نحوه پوشش دختران دبیرستانی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، ۱۳۹۵.

[۲] رحمانی، محمد. «تحلیل اجتماعی مسئله حجاب»، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره ۴۲، ۱۳۸۷، صص ۱۱۲-۱۳۵.

[۳] Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33-47). Monterey, CA: Brooks/Cole.

[۴] Sani, F., & Thompson, L. (2001). We are what we wear: The emergence of consensus in stereotypes of students' and managers' dressing styles. Social Behavior and Personality, 29(7), 695-700.

[۵] Chan, C., Berger, J., & Van Boven, L. (2012). Identifiable but Not Identical: Combining Social Identity and Uniqueness Motives in Choice. Journal of Consumer Research, 39(3), 561-573.

[۶] پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات در دیدار اعضای ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر، ۱۳۹۴/۰۳/۲۶.

[۷] صحیفه امام، جلد ۵، صص ۵۲۰-۵۲۱، پاسخ به خبرنگار ایتالیایی، ۱۳۵۸.

[۸] محمدی، زهرا. «نقش خانواده در جامعه‌پذیری حجاب»، فصلنامه خانواده پژوهی، شماره ۲۸، ۱۳۹۰، صص ۴۵-۶۲.

[۹] حسینی، مریم. «الگوسازی مادرانه و تأثیر آن بر پوشش دختران»، مجله روانشناسی تربیتی، شماره ۳۴، ۱۳۹۳، صص ۷۸-۹۵.

[۱۰] صحیفه امام، جلد ۱۲، ص ۳۰۱، سخنرانی در جمع کارمندان وزارت کشور، ۱۳۶۱.

[۱۱] پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات در دیدار مردم کردستان، ۱۳۸۸/۰۴/۲۸.

[۱۲] بابایی، علی و همکاران. «نقش حجاب در بهداشت روان»، پژوهشنامه متین، شماره ۵۲، ۱۳۹۰، صص ۱۴۵-۱۶۸.

[۱۳] پرتال امام خمینی (س)، استفتائات، موضوع: حجاب زنان نو مسلمان غربی.

[۱۴] همان.

[۱۵] پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات در دیدار ورزشکاران، ۱۳۹۳/۰۷/۲۲.

[۱۶] همان .

[۱۷] سوره کهف/ آیه ۲۸.

[۱۸]  سوره فرقان/ آیات ۲۷-۲۹.

[۱۹] قرآن کریم، سوره توبه، آیه ۱۱۹.

[۲۰] رضایی، احمد. «نقش گروه‌های مرجع در تغییر نگرش دینی»، فصلنامه روانشناسی دین، شماره ۱۵، ۱۳۹۴، صص ۹۲-۱۱۰.

[۲۱] پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات در دیدار ورزشکاران، ۱۳۹۳/۰۷/۲۲.

[۲۲] پرتال امام خمینی (س)، «در اندیشه امام خمینی: حجاب مخالف آزادی نیست»، قابل دسترسی در: imam-khomeini.ir.

[۲۳] نادری، عزت‌الله. «بررسی جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر بدحجابی»، مجموعه مقالات کنفرانس ملی عفاف و حجاب، دانشگاه پیام نور الشتر، ۱۳۹۶، صص ۲۲-۴۵.

فیروزه دلداراری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)