به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ خطر جنگ در یمن با توقف درگیریهای نظامی یا دور شدن خطوط نبرد از شهرها و روستاها پایان نمییابد. چراکه قاتلی پنهان همچنان در زمین، کنار جادهها و میان مزارع و خانهها باقی مانده است. قاتلی که به گرفتن جان انسانها و تهدید زندگی غیرنظامیان ادامه میدهد.
براساس گزارش پایگاه خبری «الجزیره نت»، این موضوع محور گزارش «قاتل پنهان: گزارشی درباره گسترش مینها و بقایای جنگ در یمن» است که مرکز مطالعات استراتژیک المخا منتشر کرده است. این گزارش وضعیت پراکندگی مینها، مهمات منفجرنشده و بمبهای دستساز، خسارتهای انسانی و مادی ناشی از آنها و تلاشهای صورتگرفته برای پاکسازی این مواد را بررسی کرده است.
این گزارش بر دادهها، گزارشها و پیگیریهای میدانی و همچنین مصاحبهای مفصل با «اسامه القصیبی» مدیرکل پروژه «مسام» برای پاکسازی مینها در یمن، تکیه دارد. نسخه منتشرشده گزارش نام پژوهشگر مشخصی را ذکر نکرده و به همین دلیل در اینجا نیز گزارش به نام مرکز مطالعات استراتژیک المخا نسبت داده میشود.
گزارش بر این مبنا نوشته شده که مینها و مهمات منفجرنشده به یکی از خطرناکترین بقایای جنگی تبدیل شدهاند که یمن طی یک دهه اخیر با آن مواجه بوده است. این مواد بهطور گسترده در مناطق مسکونی، زمینهای کشاورزی، جادههای عمومی و مناطق درگیری پراکنده شدهاند.
با ادامه کشف میدانهای مین و بقایای جنگی جدید در شماری از استانها، عملیات پاکسازی به چالشی بلندمدت تبدیل شده که به تلاش مستمر و امکانات گسترده نیاز دارد.
خطر تنها به مینهای ضدنفر یا ضدخودرو محدود نمیشود، بلکه مهمات منفجرنشده و بمبهای دستساز را نیز دربرمیگیرد. بمبهایی که در شکلها و با شیوههای استتار مختلف تولید شدهاند و همین مسئله، شناسایی و خنثیسازی آنها را دشوارتر کرده است.
بنابراین مشکل تنها گستردگی مناطق آلوده نیست، بلکه تنوع مواد منفجره و روشهای پنهانسازی آنها نیز بر پیچیدگی مأموریت تیمهای مینزدایی و میزان خطر برای ساکنان افزوده است.
این وضعیت پیامدهایی فراتر از شمار کشتهها و زخمیها داشته است. از جمله مانع بازگشت آوارگان به مناطقشان شده و از سرگیری فعالیتهای کشاورزی، اقتصادی و خدماتی را حتی در مناطقی که عملیات نظامی در آنها متوقف شده، محدود کرده است.
بر اساس ارزیابیهایی که نهادهای بینالمللی مرتبط از آنها در گزارش نقل شده، یمن به یکی از کشورهایی تبدیل شده که بیشترین آسیب را از مینها و بقایای جنگ دیدهاند. دلیل آن نیز گستردگی مناطق آلوده و ادامه قربانیگرفتن این مواد است.
نقشه گسترده خطر
عملیات مینزدایی از گستردگی این مشکل در شمار زیادی از استانهای یمن از جمله مأرب، تعز، حدیده، حجه، لحج، شبوه، حضرموت و عدن، حکایت دارد.
گزارش، افزایش تراکم آلودگی را به استانهایی از جمله حدیده، تعز، مأرب، جوف، شبوه، لحج، ضالع و صعده مرتبط میداند که شاهد درگیریهای نظامی گسترده یا طولانیمدت بودهاند. پراکندگی مینها و بقایای جنگ در این مناطق با ماهیت عملیات نظامی و خطوط تماس سابق ارتباط داشته است.
ماهیت عملیات پاکسازی از استانی به استان دیگر متفاوت است و به نوع بقایای کشفشده و میزان خطری که برای مردم، زیرساختها و جادهها ایجاد میکنند، بستگی دارد.
آلودگی همچنین به زمینهای کشاورزی، درهها و جادههای روستایی گسترش یافته و همین مسئله کشاورزان، دامداران و کودکان را هنگام انجام فعالیتهای روزمره در معرض بیشترین خطر انفجار قرار داده است.
گزارش بقایای جنگی مورد رسیدگی را به چهار دسته اصلی مینهای ضدنفر، مینهای ضدتانک، مهمات منفجرنشده و بمبهای دستساز، تقسیم میکند.
بر اساس گزارشهای پروژه «مسام» که در این مطالعه به آنها استناد شده، مهمات منفجرنشده در بسیاری از دورهها بزرگترین سهم از بقایای کشف و پاکسازیشده را تشکیل میدهند. این موضوع نشان میدهد مشکل فراتر از تصویر سنتیِ مربوط به مینهاست.
بررسیهای میدانی نیز از تنوع روشهای کاشت و استتار مینها حکایت دارد. مینها در داخل خانهها، زمینهای کشاورزی، کنار جادهها و مسیر رودخانهها و سیلابها پیدا شدهاند و برای انفجار آنها از روشهای مختلف استفاده شده است.
این مسئله کشف و پاکسازی را دشوارتر کرده و خطرهایی را که تیمهای مینزدایی با آن مواجهاند افزایش داده است. در عین حال، تهدید برای ساکنان مناطق آسیبدیده همچنان ادامه دارد.
هزاران کشته و زخمی؛ خسارت فراتر از انسانهاست
گزارش، تلفات انسانی را در مرکز بحران قرار میدهد و تأکید میکند مینها و مهمات منفجرنشده حتی در مناطقی که عملیات نظامی در آنها متوقف شده، همچنان جان غیرنظامیان را میگیرند و موجب جراحت میشوند. زیرا این مواد در جادهها، زمینهای کشاورزی و مناطق مسکونی باقی ماندهاند.
بر اساس دادههایی که گزارش، نقل میکند، دستکم ۱۱ هزار و ۸۰۷ نفر در یمن در دورههای زمانی مختلف بر اثر مینها و مهمات منفجرنشده قربانی شدهاند. از این تعداد ۴۲۶۲ نفر کشته و ۷۴۹۱ نفر زخمی گردیدهاند.
این نهاد تأکید میکند که این آمار تنها حداقل موارد ثبتشده را نشان میدهد. زیرا دسترسی به برخی مناطق دشوار است و روشهای رصد و ثبت موارد نیز با یکدیگر تفاوت دارند.
گزارش همچنین میگوید سازمانهای حقوق بشری یمن افزایش مداوم شمار قربانیان غیرنظامی طی سالهای جنگ را ثبت کردهاند. در فاصله سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۶ میلادی، صدها نفر کشته و هزاران نفر زخمی شدهاند که شمار زیادی از آنها را کودکان و زنان تشکیل میدهند.
معلولیتهای دائمی و قطع عضو نیز از دیگر پیامدهای جراحات ناشی از انفجار مینها و مهمات منفجرنشده است.
اما هزینه مینها فقط به خونریزی و تلفات انسانی محدود نمیشود. گزارش میان مینها و عواملی همچون جلوگیری از بهرهبرداری از زمینهای کشاورزی، محدود شدن رفتوآمد مردم، تأخیر در بازگشت آوارگان و افزایش هزینههای بازسازی ارتباط برقرار میکند.
راهاندازی دوباره جادهها، زمینها، تأسیسات و زیرساختهای حیاتی در وهله نخست به پاکسازی آنها از بقایای جنگ وابسته است.
به این ترتیب، مینزدایی شرط بازگرداندن زندگی به مناطقی است که از چرخه درگیری خارج شدهاند، نه صرفاً اقدامی که پس از پایان جنگ انجام شود.
از رصد تا میدان
گزارش تنها به گردآوری دادهها اکتفا نکرده و بر پیگیریهای میدانی مرکز مطالعات استراتژیک المخا نیز تکیه دارد.
در مارس ۲۰۲۵، «عاتق جارالله» رئیس این مرکز از مقر پروژه مینزدایی «مسام» در استان مأرب بازدید کرد تا از فعالیتهای میدانی این پروژه و نقش آن در پاکسازی زمینهای یمن از نزدیک مطلع شود.
مسئولان این پروژه در جریان بازدید، گزارشی مفصل و همراه با تصاویر درباره شیوه فعالیت، چالشها و خطراتی که تیمهای مهندسی با آنها مواجهاند، ارائه کردند.
گزارش همچنین به هزینه انسانی فعالیت کارکنان پروژه «مسام» اشاره میکند. بر اساس این گزارش، ۳۲ نفر از کارکنان این پروژه از جمله پنج کارشناس خارجی، هنگام انجام وظایف خود کشته شدهاند.
در این نشست همچنین نمونههایی از قربانیان مین در میان غیرنظامیان و انواع مواد منفجره و بمبهای کار گذاشتهشده در مناطق مختلف ارائه شد.
مسئولان «مسام» در این بازدید اعلام کردند که این پروژه از سال ۲۰۱۸ میلادی با ۳۳ تیم میدانی در استانهای مختلف یمن فعالیت میکند.
بر اساس آماری که در آن زمان به مرکز ارائه شد، تیمهای پروژه نزدیک به ۵۸ میلیون مترمربع زمین را پاکسازی و صدها هزار مین و مهمات را منهدم کرده بودند. همچنین آموزش نیروهای یمنی و اجرای برنامههای آگاهیرسانی عمومی از دیگر فعالیتهای این پروژه بوده است.
رئیس مرکز مطالعات المخا بر ضرورت ادامه این تلاشها حتی پس از پایان جنگ بهویژه به دلیل نبود نقشههای دقیق از محل کاشت مینها و گستردگی مناطق آلوده، تأکید کرد.
دادههای جدیدتر که در گزارش آمده، تصویری از گستردگی عملیات ارائه میدهد. بر اساس این دادهها، بیش از ۸۳ میلیون مترمربع زمین پاکسازی و برای استفاده ایمن دوباره آماده شده و بیش از ۵۷۵ هزار مین، مهمات منفجرنشده و بمب دستساز کشف و خنثی شده است.
از این تعداد، بیش از ۴۰۷ هزار مورد مهمات منفجرنشده، حدود ۱۵۲ هزار مین ضدتانک، بیش از ۷۵۰۰ مین ضدنفر و بیش از ۸۵۰۰ بمب دستساز بوده است.
با این حال، این ارقام بزرگ به معنای نزدیک شدن پایان بحران نیستند. بر اساس گزارش، همچنان میدانهای مین و بقایای جنگی جدیدی در شماری از استانهای یمن کشف میشوند و همین مسئله ادامه عملیات پاکسازی، آگاهیرسانی و تقویت ظرفیتهای ملی برای تأمین امنیت بازگشت مردم، حمایت از روند احیا و بازسازی را ضروری میکند.
«مسام»؛ از تجربه میدانی تا شناخت الگوی مینگذاری
مصاحبه مرکز مطالعات المخا با اسامه القصیبی، مدیرکل پروژه «مسام» برای پاکسازی مینها در یمن، مفصلترین بخش گزارش است. زیرا از آمار مینهای پاکسازیشده فراتر میرود و به دانشی میپردازد که تیمهای این پروژه درباره شیوه کاشت مینها، محل آنها و نحوه برخورد با این مواد به دست آوردهاند.
القصیبی میگوید تجربه انباشتهشده از آغاز فعالیت پروژه در اواسط سال ۲۰۱۸ میلادی، دانش فنی و میدانی گستردهای ایجاد کرده که به تیمها در شناخت الگوهای مینگذاری و سرعت بخشیدن به عملیات پاکسازی کمک کرده است.
تا پایان ژوئیه سال ۲۰۲۶ میلادی، تیمهای پروژه بیش از ۸۳.۷ میلیون مترمربع زمین را پاکسازی کرده و با ۵۷۸ هزار و ۲۲۶ مین، مهمات منفجرنشده و بمب دستساز مقابله کرده بودند.
او برای نشان دادن پیشرفت تواناییهای میدانی، به این موضوع اشاره میکند که تنها در ژوئیه ۲۰۲۶، ۷۱۰۱ مین و مهمات منفجرنشده کشف و پاکسازی شده است.
القصیبی زمان یکسانی برای ایمنسازی مناطق تعیین نمیکند؛ زیرا به گفته او، هر منطقه با توجه به ویژگیهای جغرافیایی و تراکم مینها شرایط متفاوتی دارد.
تیمهای مینزدایی، مناطق مسکونی و جادههای حیاتی را در اولویت قرار میدهند. او میگوید تیمها تنها در ژوئیه ۲۰۲۶ موفق شدند ۱.۶ میلیون مترمربع زمین را پاکسازی کنند.
توزیع تیمها نیز بر اساس اهمیت مناطق انجام میشود. با این هدف که مردم بتوانند به زندگی عادی خود بازگردند و جادههایی که شریان اقتصادی و اجتماعی هستند، دوباره بازگشایی شوند.
دادهها به نقشه خطر تبدیل میشوند
پایگاههای داده در تجربه پروژه «مسام» اهمیت ویژهای دارند. القصیبی آنها را مهمترین سلاح در این مأموریت انسانی میداند. زیرا این پایگاهها فقط موارد کشفشده را ثبت نمیکنند، بلکه امکان شناسایی الگوهای پراکندگی و پیشبینی مناطق خطرناک را نیز فراهم میکنند.
بر اساس آمار مطرحشده در این مصاحبه، پایگاههای اطلاعاتی پروژه کشف ۴۰۹ هزار و ۷۲۶ مهمات منفجرنشده، ۱۵۲ هزار و ۲۸۵ مین ضدتانک، ۷۶۰۴ مین ضدنفر و ۸۶۱۱ بمب دستساز را ثبت کردهاند.
مدیر پروژه میگوید تحلیل این دادهها به تیمها امکان میدهد سناریوها و پیشبینیهایی درباره مناطق پرخطر ترسیم کنند و کارایی میدانی خود را افزایش دهند.
امضای مینگذاری و نقاط حیاتی زندگی
گزارش با استفاده از تجربه میدانی مدیر «مسام» تلاش میکند به الگوی مینگذاری در یمن نزدیک شود.
القصیبی معتقد است آمارها نشاندهنده تنوع و تراکم استفاده از ابزارهای مرگبار از مهمات منفجرنشده گرفته تا مینهای ضدتانک و ضدنفر و بمبهای دستساز، هستند.
به گفته او، یکی از ویژگیهای برجسته، پراکندگی تصادفی مینها و استتار ماهرانه بمبها به شکلی است که مانند اشیای طبیعی به نظر برسند. همین مسئله خطر آنها را برای غیرنظامیانی که ممکن است از ماهیت واقعی آنها آگاه نباشند، افزایش میدهد.
تجربه میدانی، به گفته این مصاحبه، نشان میدهد مینگذاری در چیزی متمرکز شده که القصیبی آن را نقاط اختناق حیاتی زندگی مینامد. یعنی مکانهایی که مردم به سختی میتوانند از آنها چشمپوشی کنند.
این مناطق شامل مسیرهایی است که جایگزین دیگری ندارند، مزارعی که منبع درآمد مردم هستند و منابع آب.
به همین دلیل تلاشهای پیشبینی و عملیات شناسایی در این مناطق متمرکز میشود. زیرا مینگذاری در چنین مکانهایی باعث اختلال در زندگی و ایجاد ترس میان مردم میشود.
البته این به معنای وجود یک روش واحد برای مینگذاری در سراسر یمن نیست.
به گفته القصیبی، ویژگیهای جغرافیایی زمین بر نوع مین و شیوه کاشت آن تأثیر میگذارد. مناطق کوهستانی با مناطق ساحلی و کشاورزی مانند حجه و مأرب، تفاوت دارند.
به همین دلیل پروژه «مسام» هنگام توزیع و تجهیز تیمها، تفاوتهای جغرافیایی را در نظر میگیرد و گزارشهای دورهای برای پیگیری تحولات مینگذاری در استانهای مختلف تهیه میکند.
وقتی نقشهای وجود ندارد؛ نقشه از دل زمین ساخته میشود
نبود نقشههای مین یکی از پیچیدهترین چالشهایی است که گزارش به آن میپردازد.
مدیر پروژه «مسام» در مواجهه با این مشکل میگوید پروژه بر اساس اصل ساختن نقشه از میدان فعالیت میکند.
تیمها از طریق بررسیهای فنی و غیرفنی و همچنین واکنش سریع به گزارشهای مردمی فعالیت میکنند. آنها زمین را متر به متر بررسی و هر مین کشفشده را ثبت میکنند.
به این ترتیب، یک پایگاه داده جغرافیایی ایجاد میشود که نبود نقشههای اولیه را جبران میکند و امکان اجرای عملیات پاکسازی را بر اساس شناخت انباشتهشده از موارد کشفشده در میدان فراهم میآورد.
این مسئله بار دیگر گزارش را به همان مشکلی بازمیگرداند که از ابتدا مطرح کرده بود. گستردگی منطقه خطر و اینکه نمیتوان یک منطقه را صرفاً به دلیل پایان درگیریها در آن، امن تلقی کرد.
به گفته القصیبی، بازگشت ایمن مردم نیازمند پاکسازی کامل و نه جزئی است. زیرا باقی ماندن تنها یک مین در یک جاده یا مزرعه برای ادامه تهدید کافی است.
او به حادثهای در شهرستان حَیران در استان حجه اشاره میکند که در آن یک جوان کشته و جوان دیگری هنگام بازگشت از مزرعه دچار قطع پا شد. این حادثه به گفته او نشان میدهد تأمین امنیت مزارع و مراتع، کمتر از ایمنسازی خانهها اهمیت ندارد.
دو مسیر برای کاهش شمار قربانیان
مدیر پروژه «مسام» دو مسیر موازی را برای کاهش تلفات انسانی تعیین میکند.
مسیر نخست، ادامه عملیات گسترده مینزدایی و پاکسازی است که تا پایان ژوئیه ۲۰۲۶ به پاکسازی ۸۳ میلیون و ۷۳۱ هزار و ۸۳۱ مترمربع زمین منجر شده است.
مسیر دوم، افزایش برنامههای آگاهیرسانی عمومی برای هشدار به مردم درباره اجسام مشکوک است. زیرا آگاهی عمومی، پیش از رسیدن تیمهای مینزدایی به محل، نخستین خط دفاعی در برابر خطر محسوب میشود.
مصاحبه با توصیهای مستقیم به مردم پایان مییابد که از ورود به مناطق مشکوک یا مزارعی که بررسی و پاکسازی نشدهاند، خودداری کنند.
همچنین بر افزایش هماهنگی میان نهادهای مرتبط برای تسهیل حرکت تیمهای میدانی و گسترش برنامههای آگاهیرسانی تأکید شده است.
القصیبی میگوید حجم بالای مینها و مهماتی که تاکنون پاکسازی شدهاند، هم نشاندهنده بزرگی کار انجامشده و هم بیانگر ادامهدار بودن این چالش است.
جنگی که با پایان درگیریها تمام نمیشود
گزارش مرکز مطالعات استراتژیک المخا در نهایت نتیجه میگیرد که مینها و بقایای جنگ در یمن چالشی انسانی و توسعهای هستند که از مراحل درگیری فراتر میروند. زیرا گستره مناطق آلوده زیاد است و نقشههای دقیقی از محل کاشت مینها وجود ندارد.
در مقابل، گزارش اقدامات پروژه «مسام» شامل بررسی و پاکسازی میدانی، ایجاد نقشههای جایگزین، آموزش نیروها و آگاهیرسانی عمومی را از عناصر اساسی برای حفاظت از غیرنظامیان و احیای فعالیتهای حیاتی میداند.
با وجود میلیونها مترمربع زمین پاکسازیشده و صدها هزار مین، مهمات و بمب خنثیشده، گزارش معتقد است حل این مشکل همچنان به ادامه همکاریهای پژوهشی و میدانی و حمایت از تیمهای پاکسازی بهویژه برای مقابله با مینگذاری مجدد در برخی مناطق، نیاز دارد.
هدف نهایی فراهم کردن محیطی امن برای بازگشت مردم و حمایت از روند احیا و بازسازی است.
در نهایت، آنگونه که گزارش ترسیم میکند، مشکل فقط پاکسازی مواد منفجرهای نیست که جنگ از خود به جا گذاشته است. زمینی که صاحبش نمیتواند به آن بازگردد، جادهای که مردم نمیتوانند از آن عبور کنند و مزرعهای که ورود به آن همچنان خطرناک است، نشان میدهد آثار جنگ حتی پس از خاموش شدن سلاحها نیز همچنان ادامه دارد.
..............................
پایان پیام/ ۲۶۸
نظر شما