در فقر هم خودت را نباز!

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: امام علی(علیه السلام) در بخشی از خطبه متقین در بیان اوصاف آنها می فرماید: «تَجَمُّلاً فِی فَاقَةٍ» (۱)؛ ([می بینی برای هر یک از پرهیزکاران] جمالی در حالت فقر و تنگدستی).

تجمّل از باب تفعّل یعنی به سختی خود را زیبا و جمیل جلوه دادن. متقین در حالت فقر، خود را غنی و بی نیاز نشان می دهند. آنها گرچه فقیرند، ولی اظهار غِناء و بی نیازی می کنند. آنها فقر خود را از مردم پنهان می کنند، آنها عفت خود را از دست نداده و دست نیاز به سوی کسی دراز نمی کنند و از دیگری سؤال و درخواست نمی نمایند.

خداوند متعال «اصحاب صُفّة» را به این خصلت مدح کرده است: «یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمَاهُمْ لَا یَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافاً» (۲)؛ (از فرط عفاف چنان احوالشان بر مردم مشتبه شود که هر کس از حال آنها آگاه نباشد آنها را غنی و بی نیاز می پندارد؛ اما آنها را از سیمایشان می شناسی، هرگز با اصرار چیزی از مردم نمی خواهند).

از امام باقر(علیه السلام) روایت شده که: «این آیه در مورد اصحاب صُفّه است، اینها چهار صد نفر از مسلمانان مکه و اطراف مدینه بودند که نه خانه ای در مدینه داشتند و نه خویشاوندی که به منزل آنها بروند، از این جهت در مسجد پیامبر(صلی الله علیه و آله) مسکن گزیده و آمادگی کامل خود را برای شرکت در میدان های جنگ و جهاد اعلام کرده بودند، ولی چون اقامت آنها در مسجد با شؤون مسجد سازگار نبود، دستور داده شد به صفة [سکوی بزرگ و وسیع] -که در بیرون مسجد قرار داشت - منتقل شوند. آیه فوق نازل شده و به مسلمین دستور داد تا به آنها کمک کنند و چنین کردند، آنها اوقات خود را مشغول تعلّم و عبادت بودند، هر کس آنها را می دید به خاطر عفت نفس و خویشتنداری از سؤال، آنها را غنی می پنداشت آنها این کار را برای رسیدن به رضوان الهی و ثواب فراوان الهی می کردند».(۳)

مرحوم خوئی در شرح خود گوید: «عدم درخواست با اصرار آنها که خداوند در آیه گوید، از باب سالبه به انتفاء موضوع است؛ یعنی اصلا سؤال و درخواستی نمی کنند و عفّت باطنی آنها و حریت آنها اجازه مطلق سؤال چه با اصرار و چه بی اصرار نمی داده، چنانکه می گوئید: «مثل او را ندیدیم» و مرادتان این است که اصلا مثل و شبیهی ندارد تا دیده باشم، این سالبه به انتفاء موضوع است، یعنی موضوعی که شبیه سؤال و درخواست باشد اصلا در کار نبوده است.

البته احتمال(۴) دیگری هم داده شده که مراد این است اگر مضطر شوند، محترمانه مشکل خود را بدون اصرار به اطلاع برادر دینی خود می رسانند و هرگز با اصرار فراوان به این و آن، از شخصیت و عفت نفس خود نمی کاهند.

در حدیثی در «مجمع البیان» آمده است که: «اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ اَن یَری اَثَرَ نِعمَتِهِ عَلَی عَبْدِهِ و یَکرَهُ البُوْسَ وَ التَّباؤُسَ وَ یُحِبُّ الحَلِیمَ المُتعَفِّفَ مِنْ عِبَادِهِ وَ یَبغُضُ البَذِّی السَّائِلَ المُلْحِفَ» (۵)؛ (خداوند دوست دارد اثر نعمت خود را بر بنده اش ببیند و سختی و فقر را کراهت دارد و صبور و عفیف را از بندگانش دوست دارد و انسان پست سؤال کننده و مصرّ را دشمن دارد).

شخص پرهیزکار با سختی فقر را تحمل می کند و از آن نمی هراسد، زیرا «اِنْ مِن شَیءٍ اِلَّا عِنْدَنا خَزَائِنُهُ» (۶)؛ ‌ (می داند منبع هر چیز در نزد خداست). اصل فقر در اسلام منفور است. «اَلْفَقْرُ سَوَادُ الْوَجْهِ فِی الدَّارَیْنِ»؛ (فقر، سواد و سیاهی صورت در دو دنیا است). ولی گاهی فقر به انسان تحمیل می شود، جنگ تحمیلی، زلزله، خشکسالی، قحطی، سیل و عوامل طبیعی گاهی موجب فقر و از بین رفتن سرمایه ها می شود؛ عده ای فقیر و تنگدست و آواره به جای می گذارد، یا شخصی بالخصوص ورشکست می شود، تلاش کرده فقیر نباشد ولی شد، اینجا جای کفران نیست، جای تجرّی و عصیان نیست، چرا با فقر، خود را نابود کنیم؟ ممالکی بودند که در جنگ جهانی ویران شدند؛ ولی با همت نیروهای خود، بلند شده و از دیگران سبقت گرفتند.

متذکر می شویم که فقر و فقیر مطلوب اسلام نیست، کسی نگوید باید حتماً فقیر داشته باشیم وگرنه بعضی احکام اسلام مثل خمس و زکات و صدقه از بین می رود، زیرا جواب می دهیم که اسلام نگفته باید موضوعات را حفظ کرده؛ بلکه فرموده احکام را حفظ کنید، اصل استحباب صدقه و وجوب خمس و زکات و دیگر انفاقات را باید حفظ کرد، چون حکم اسلام است، ولی لازم نیست فقیر درست کنیم، چنانکه وقتی می فرماید گوشت خوک حرام است نه اینکه حتماً خوک پرورش دهید، تا این موضوع باشد ولی استفاده نکنید، اصل حرمت را رعایت کنید که اگر خوکی بود، از گوشت آن نخورید و همچنین است دیگر مسائل اسلام.

در روایات است که: «عفاف، زینت فقر و تنگدستی است».(۷) «کسی که اظهار فقر کند، قدر و ارزش خود را و شخصیت خود را ذلیل کرده است».(۸) «مخفی کردن فقر و امراض از جوانمردی است».(۹) «خداوند فقر را [بعنوان] امانت در نزد خلقش قرار داده، پس کسی که آن را پنهان کند خدا اجر روزه دار نمازگزار به او عنایت کند» (۱۰) و «خداوند دوست دارد مؤمن را وقتی که فقیر و خویشتندار باشد».(۱۱)، (۱۲)

پی نوشت: