به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ مراسم بزرگداشت یازدهمین سالگرد درگذشت حجت‌الاسلام والمسلمین استاد قربانعلی عرفانی، از شخصیت‌های اثرگذار شیعه افغانستان، با حضور شماری از علما، روحانیون، اندیشمندان و چهره‌های سیاسی این کشور روز پنجشنبه (۱۴ آبان ۱۴۰۵) در مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) شهر قم برگزار شد.
در این مراسم، حجت‌الاسلام دکتر محمد زکی علیزاده، سرور دانش، معاون پیشین رئیس‌جمهور افغانستان، و حجت‌الاسلام والمسلمین فیاض ارزگانی در سخنانی، ابعاد مختلف شخصیت علمی، اخلاقی و سیاسی مرحوم استاد عرفانی را بررسی کردند و با اشاره به سابقه مبارزات مردم هزاره، درباره وضعیت کنونی افغانستان و ضرورت دفاع از حقوق شهروندان این کشور سخن گفتند.
سخنرانان همچنین بر لزوم حفظ میراث فکری و سیاسی شخصیت‌هایی چون استاد عرفانی و شهید عبدالعلی مزاری تأکید کردند و خواستار تقویت همبستگی، عبور از اختلافات و اتخاذ راهبردی جمعی برای مقابله با تبعیض و بی‌عدالتی شدند.
حجت‌الاسلام محمد زکی علیزاده در این مراسم، با اشاره به تاریخ و وضعیت اجتماعی مردم هزاره، گفت مبارزه شهید عبدالعلی مزاری صرفاً به دفاع از حقوق یک قوم محدود نبود، بلکه مقابله با ساختار استبداد و تبعیض در افغانستان را هدف قرار داده بود.
ظلمی که به جامعه هزاره در ادوار مختلف شد
او با اشاره به پیشینه تاریخی هزاره‌ها و فشارهایی که این جامعه در دوره‌های مختلف متحمل شده است، تأکید کرد که نباید مبارزه آنان را به تقابل با دیگر اقوام افغانستان تعبیر کرد. به گفته علیزاده، هزاره‌ها در پی حذف یا محدود کردن حقوق دیگر گروه‌های قومی نبوده‌اند، بلکه خواستار پایان دادن به تبعیض و دستیابی به عدالت و مشارکت برابر در کشور بوده‌اند.
این روحانی شیعه برای توضیح ماهیت تبعیض ساختاری، به نمونه‌های تاریخی استبداد اشاره کرد و گفت همان‌گونه که در برخی نظام‌های سیاسی، ستم از سطح رفتارهای فردی فراتر رفته و به ساختاری برای محروم‌سازی گروه‌های اجتماعی تبدیل می‌شود، در افغانستان نیز مردم هزاره در دوره‌هایی با چنین وضعیتی روبه‌رو بوده‌اند.
علیزاده با اشاره به اقدامات عبدالرحمان‌خان علیه هزاره‌ها، از کشتار، سرکوب و آوارگی گسترده در آن دوره سخن گفت. او با ارائه آماری درباره لشکرکشی‌ها و خشونت‌های آن زمان، تأکید کرد که پیامدهای آن سیاست‌ها تنها به تلفات انسانی محدود نماند و آثار اجتماعی، اقتصادی و روانی آن در نسل‌های بعد نیز ادامه یافت.
او همچنین از سیاست‌های تبعیض‌آمیز در دوره‌های بعد یاد کرد و با اشاره به نقش برخی جریان‌های سیاسی در تداوم محرومیت‌ها، گفت مسئله اصلی، ساختارهایی است که بر اساس آن، بخشی از جامعه از حقوق و فرصت‌های برابر محروم می‌شود.
نسل جدید از شخصیت‌های مبارز خود الگو بگیرد
به گفته علیزاده، شهید عبدالعلی مزاری در چنین شرایطی به نماد مبارزه برای عدالت و مشارکت سیاسی تبدیل شد. او تأکید کرد که مزاری خواهان حقوق برابر برای همه اقوام افغانستان بود و مبارزه‌اش را نمی‌توان در چارچوب مطالبات محدود قومی تفسیر کرد.
این سخنران همچنین بر ضرورت بازخوانی تاریخ هزاره‌ها و ثبت تجربه‌های مبارزاتی این جامعه تأکید کرد و گفت نسل‌های جدید باید با زمینه‌های تاریخی تبعیض و تلاش شخصیت‌هایی که در برابر آن ایستادگی کردند، آشنا شوند.
علیزاده حفظ میراث فکری و سیاسی شخصیت‌هایی چون استاد عرفانی و شهید مزاری را ضروری دانست و از اندیشمندان و پژوهشگران خواست با بررسی دقیق تاریخ، از تحریف رویدادها و فراموش شدن تلاش‌های پیشگامان مبارزه با تبعیض جلوگیری کنند.
سرور دانش، معاون پیشین رئیس‌جمهور افغانستان، در این مراسم که به صورت ویدیویی سخنرانی داشت، با تجلیل از شخصیت علمی و سیاسی استاد قربانعلی عرفانی، بر ضرورت تشکیل یک شورای سراسری هزاره‌ها برای تعیین راهبرد سیاسی و صیانت از حقوق این جامعه تأکید کرد.
استاد عرفانی، مرد علم و عمل و سیاست
دانش در آغاز سخنانش، یاد و خاطره استاد عرفانی، شهید عبدالعلی مزاری، آیت‌الله محسن صادقی پروانی و دیگر شخصیت‌های درگذشته افغانستان را گرامی داشت. او گفت عرفانی و مزاری در شکل‌گیری فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی‌اش نقش مؤثری داشته‌اند و از جمله شخصیت‌هایی بوده‌اند که بر مسیر فکری و اجتماعی او تأثیر گذاشته‌اند.
او استاد عرفانی را روحانی‌ای برخوردار از دانش دینی، اخلاق، فروتنی، صبر و روحیه مسئولیت‌پذیری توصیف کرد و گفت آثار و فعالیت‌های او در دوره‌های مختلف، به‌ویژه در میان فعالان و روشنفکران افغانستان، تأثیرگذار بوده است.
دانش با اشاره به تحصیلات عرفانی در حوزه علمیه نجف، گفت او از سال ۱۳۴۷ خورشیدی در این حوزه به تحصیل پرداخت و از محضر استادانی چون علامه مدرس افغانی، امام خمینی، شهید محمدباقر صدر و سید مصطفی خمینی بهره برد.
به گفته دانش، عرفانی در کنار تحصیل علوم دینی، به مسائل اجتماعی و سیاسی افغانستان نیز توجه داشت و در فعالیت‌های دانشجویی و حرکت‌های اعتراضی طلاب و دانشجویان هزاره در نجف مشارکت می‌کرد. او همچنین در انتشار مطالب و نوشته‌هایی درباره وضعیت مردم افغانستان و هزاره‌ها نقش داشت.
دانش کتاب «امر به معروف و نهی از منکر» را از آثار مهم عرفانی دانست که در سال ۱۳۵۵ خورشیدی منتشر شد و در میان شماری از فعالان و روشنفکران آن دوره بازتاب یافت. او همچنین به همکاری عرفانی با نشریات دوران جهاد و پس از آن، از جمله «پیام مستضعفین»، اشاره کرد.
معاون پیشین رئیس‌جمهور افغانستان گفت که خود نیز در مقطعی با عرفانی درباره زندگی و فعالیت‌هایش گفت‌وگو کرده و آن مصاحبه را از منابع معتبر برای شناخت زندگی او می‌داند. دانش همچنین از همکاری پیشین خود در ویرایش و انتشار کتاب «از کنگره تا کنگره» در سال ۱۳۷۲ یاد کرد.
پیشنهاد تشکیل شورای سراسری هزاره‌ها
دانش در بخش دیگری از سخنانش، با اشاره به شرایط سیاسی و اجتماعی هزاره‌ها، تشکیل شورایی فراگیر و سراسری را ضروری دانست؛ شورایی که بتواند نمایندگی طیف‌های مختلف جامعه هزاره را بر عهده بگیرد و برای مسائل بلندمدت این جامعه راهبرد مشخصی تدوین کند.
او گفت چنین شورایی باید از گروه‌ها و اقشار مختلف اجتماعی تشکیل شود و بتواند درباره راه‌های صیانت از حقوق، هویت و منافع جامعه هزاره تصمیم‌گیری کند. به گفته دانش، این ساختار همچنین می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری رهبری سیاسی جدید و برخوردار از پشتوانه جمعی باشد.
او از هواداران شهید مزاری و استاد عرفانی و همه کسانی که نسبت به آینده افغانستان دغدغه دارند، خواست اختلافات و منافع شخصی را کنار بگذارند و با تکیه بر اراده و خرد جمعی برای حل مشکلات اقدام کنند.
دانش در ادامه به فعالیت خانواده استاد عرفانی و بنیاد اندیشه برای گردآوری، تدوین و انتشار آثار دست‌نویس و خاطرات او اشاره کرد و ابراز امیدواری کرد بخشی از این آثار در سال خورشیدی آینده منتشر و در مراسم سالگرد بعدی رونمایی شود.
انتقاد از محدودیت‌های طالبان و نبود پاسخ‌گویی
معاون پیشین رئیس‌جمهور افغانستان در بخش دیگری از سخنانش، به انتقاد از ساختار حکومتی طالبان پرداخت و گفت در نظام سیاسی این گروه، سازوکارهای لازم برای مشورت، جلب رضایت عمومی و پاسخ‌گویی در برابر مردم وجود ندارد.
او با اشاره به نمونه‌هایی از سیره خلفای نخستین و امام علی(ع)، گفت در سنت اسلامی، حاکمان باید پذیرای نقد و اعتراض مردم باشند و حتی در برابر انتقاد مخالفان نیز از پاسخ‌گویی و رعایت حقوق شهروندان خودداری نکنند.
دانش افزود که بر اساس دیدگاه برخی فقیهان، ظلم، تجاوز به حقوق مردم و تصرف اموال آنان می‌تواند مشروعیت سیاسی حاکم را زیر سؤال ببرد. او همچنین خاطرنشان کرد که طالبان، روحانیون و امامان جماعت را به دلیل انتقاد از سیاست‌های این گروه بازداشت می‌کنند و محدودیت‌هایی را بر دانشگاهیان، فعالان مدنی، رسانه‌ها، زنان و جوانان اعمال کرده‌اند.
او در ادامه، سیاست‌های مذهبی طالبان را نیز مورد انتقاد قرار داد و گفت برخوردهای محدودکننده با پیروان مذاهب مختلف اسلامی، از جمله شیعیان دوازده‌امامی و اسماعیلیان، با مبانی همزیستی اسلامی سازگار نیست.
دانش با اشاره به برخی نوشته‌ها و اظهارات منتسب به قضات و مقام‌های طالبان که در آنها دیدگاه‌های فقهی غیرحنفی مورد انتقاد قرار گرفته است، گفت تحمیل یک مذهب بر همه مسلمانان مبنای روشنی در قرآن و سنت پیامبر اسلام ندارد.
او برای تأکید بر این دیدگاه، به سخنی منسوب به ابوحنیفه با مضمون تکفیر نکردن اهل قبله اشاره کرد و همچنین یادآور شد که شخصیت‌هایی چون محمود شلتوت و احمد الطیب، از عالمان و رهبران دینی الازهر، پیروی از فقه جعفری را به رسمیت شناخته‌اند.
دانش در پایان این بخش هشدار داد که ادامه ظلم و نادیده گرفتن حقوق مردم می‌تواند به افزایش نارضایتی عمومی منجر شود و با نقل این عبارت که «ملک با کفر باقی می‌ماند، اما با ظلم باقی نمی‌ماند»، بر پیامدهای بی‌عدالتی برای حکومت‌ها تأکید کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین فیاض ارزگانی، سومین سخنران این مراسم، با تأکید بر پیوند میان دانش و مسئولیت اجتماعی، گفت علم زمانی اثرگذار است که انسان را به شناخت مسئولیت و تصمیم‌گیری برای اقدام عملی برساند.
ادب، اعتدال، انصاف، فروتنی و تقوای دینی و سیاسی در مرحوم عرفانی
او با اشاره به آشنایی طولانی خود با استاد عرفانی در حوزه علمیه نجف، جریان حزب وحدت، بامیان و ایران و همچنین برخی نهادهای سیاسی و اجتماعی افغانستان، گفت ارزیابی‌اش از شخصیت عرفانی بر پایه مشاهدات و ارتباط مستقیم با اوست.
فیاض ارزگانی تصریح کرد: مرحوم عرفانی بر اساس مشاهدات و همراهی چندین دهه بنده با او، به حق عالم عامل بود. ادب و نزاکت، اعتدال و انصاف از ویزگی‌های بارز او بود. اخلاق و تقوای سیاسی معنادار و قابل تفسیری داشت. سنگ صبور میدان مبارزه و جهاد بود که دگرگونی‌های روزگار تزلزلی در اعتقادات فکری او ایجاد نکرد. دشواری‌ها او را سست ننمود. جاذبه ثروت و قدرت در کاخ دینداری او ترک ایجاد نکرد. مانند کوه بابا تا آخرین لحظه حیات به پای آرمانش استوار ماند. مصداق آیه «من المؤمنین رجال ما عاهدوا الله...» بود.
نقش عرفانی در مبارزه با تحقیر هزاره‌ها در نجف
ارزگانی در ادامه به فعالیت‌های شماری از طلاب و روشنفکران هزاره در حوزه علمیه نجف اشاره کرد و گفت در آن دوره تلاش‌هایی برای معرفی هزاره‌ها با عنوان تحقیرآمیز «بربری» صورت می‌گرفت؛ موضوعی که به گفته او، گروهی از آگاهان و فعالان را به واکنش واداشت.
او توضیح داد که در واکنش به این رویکرد، جمعی از فعالان از جمله استاد عرفانی برای معرفی تاریخ و هویت هزاره‌ها دست به نگارش کتابی با عنوان «الهزاره و الأفغانیون» زدند. به گفته ارزگانی، در بخش نخست این کتاب به تاریخ هزاره‌ها پرداخته شده بود و در بخش دوم توضیح داده شده بود که قوم بربر در شمال آفریقا و مناطقی مانند مراکش زندگی می‌کند و هزاره‌های افغانستان با آنان تفاوت دارند.
ارزگانی گفت انتشار این کتاب با شکایت سفیر وقت افغانستان در عراق روبه‌رو شد و چاپ آن ممنوع اعلام شد، اما فردی به نام سید محمود خراسانی نسخه‌ای از آن را به بیروت برد و کتاب در آنجا تجدید چاپ و منتشر شد.
او همچنین به شکل‌گیری حرکت‌هایی در میان جوانان هزاره در نجف در قالب هیأتی تحن عنوان «شباب الهزاره» اشاره کرد و گفت این فعالیت‌ها، از جمله نوشته‌هایی درباره آغاز نهضت جوانان هزاره هم‌زمان با نهضت امام حسین(ع)، حساسیت مقام‌های وقت را برانگیخت. به گفته ارزگانی، در پی گزارش این فعالیت‌ها به مقام‌های عراقی و افغان، آیت‌الله مدرس افغانی بازداشت و از عراق اخراج شد.
این سخنران تأکید کرد که استاد عرفانی در آن دوره از پیشگامان مبارزه با تبعیض و تلاش برای دفاع از هویت و حقوق هزاره‌ها بود و آثار و فعالیت‌های او در میان نسل جوان و طلاب دغدغه‌مند تأثیر گذاشت.
مقایسه وضعیت امروز شیعیان افغانستان با تجربه تاریخی دوره عبدالرحمان خان
ارزگانی در بخش دیگری از سخنانش، وضعیت کنونی هزاره‌ها را با تجربه تاریخی سرکوب این جامعه در دوره عبدالرحمان مقایسه کرد. او تصرف زمین‌ها و خانه‌ها، تخلیه شهرک‌ها و محدود کردن مراکز علمی، فرهنگی، مذهبی و تبلیغی را از مصادیق وضعیت جاری دانست و گفت این اقدامات باید در چارچوب تاریخ تبعیض و سرکوب در افغانستان بررسی شوند.
او تأکید کرد که فارغ از بحث درباره مشروعیت سیاسی حاکمیت، عملکردها و پیامدهای آن باید مورد توجه قرار گیرد. ارزگانی هشدار داد که اگر نقض حقوق مردم، تصرف املاک و کوچ اجباری به اموری عادی و پذیرفته‌شده تبدیل شوند، بحران عمیق‌تر خواهد شد و امکان مهار آن کاهش می‌یابد.
این روحانی شیعه از علما، اندیشمندان و نخبگان افغانستان خواست اجازه ندهند چنین وضعیتی عادی‌سازی شود و دادخواهی برای حقوق مردم را به‌صورت مستمر ادامه دهند.
او برای توضیح ضرورت پیگیری حقوق، به سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا(س) اشاره کرد و گفت آن حضرت پس از حوادث مربوط به فدک و مسئله خلافت، با سخنرانی و مراجعه به خانه‌های مهاجران و انصار، اجازه نداد آنچه رخ داده بود به امری عادی تبدیل شود. ارزگانی این رفتار را الگویی برای ایستادگی در برابر تضییع حقوق دانست.
اختلافات و منافع شخصی؛ مانع اقدام جمعی
ارزگانی در پایان، مشکل اصلی جامعه را نه ناآگاهی از وضعیت، بلکه ناتوانی در تصمیم‌گیری و اقدام جمعی دانست. او گفت بسیاری از افراد و جریان‌ها از شرایط موجود و مشکلات مردم آگاه‌اند، اما نتوانسته‌اند منافع راهبردی و عمومی را بر خواسته‌های شخصی، حزبی و گروهی مقدم کنند.
به گفته او، غلبه جاذبه‌های قدرت و ثروت و ترجیح منافع فردی بر مصالح عمومی، مانع شکل‌گیری یک تشکیلات قدرتمند برای دفاع از حقوق مردم شده است.
او با استناد به آیه «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّیٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» تأکید کرد که تغییر وضعیت جامعه بدون اصلاح رویکردها، اراده‌ها و اولویت‌های فردی و جمعی امکان‌پذیر نیست.
ارزگانی در پایان ابراز امیدواری کرد که شخصیت‌ها و جریان‌های مختلف افغانستان با عبور از اختلافات و خواسته‌های شخصی، به مرحله تصمیم‌گیری و اقدام مؤثر برای دفاع از حقوق مردم برسند.
جمع‌بندی: تأکید مشترک سخنرانان بر ضرورت همبستگی و دادخواهی
سخنان سه سخنران این مراسم، با وجود تفاوت در محورهای اصلی، بر چند موضوع مشترک متمرکز بود: پاسداشت میراث علمی و مبارزاتی استاد قربانعلی عرفانی، بازخوانی تاریخ تبعیض علیه هزاره‌ها، دفاع از حقوق و آزادی‌های شهروندان افغانستان و ضرورت عبور از اختلافات برای دستیابی به راهبردی جمعی.
علیزاده بر مبارزه شهید مزاری با ساختار استبداد و تبعیض و ضرورت حفظ میراث پیشگامان این مسیر تأکید کرد؛ سرور دانش تشکیل شورای سراسری هزاره‌ها را برای تعیین راهبرد سیاسی و صیانت از حقوق این جامعه ضروری دانست و فیاض ارزگانی نیز هشدار داد که نخبگان نباید اجازه دهند نقض حقوق و ستم علیه مردم به امری عادی تبدیل شود.
در مجموع، محور اصلی این مراسم تأکید بر این بود که حفظ یاد و راه شخصیت‌هایی چون استاد عرفانی و شهید مزاری، تنها با برگزاری آیین‌های بزرگداشت محقق نمی‌شود، بلکه به پژوهش درباره تاریخ، پاسداری از میراث فکری آنان و اقدام عملی و هماهنگ برای دفاع از حقوق مردم نیاز دارد.
...............
پایان پیام/
نظر شما