خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: نیاز به تأیید دیگران در ادبیات روانشناسی ایرانی، اغلب در قالب مفاهیمی مانند «تأییدطلبی»، «وابستگی به تأیید» و «طرحواره تأییدطلبی» بررسی شده است. پژوهشهای داخلی نشان میدهند که این نیاز در حد متعادل، بخشی از سلامت روابط اجتماعی است، اما وقتی به معیار اصلی ارزشمندی خود تبدیل شود، به اضطراب، وابستگی و از دست رفتن استقلال روانی میانجامد [۱]. در منابع دینی ایرانی نیز «ریا» و «تأییدطلبی افراطی» در چارچوب انحراف انگیزه از خدا به خلق تحلیل شده است [۲].
ریشههای روانشناختی تایید طلبی
در پژوهشهای تحلیل رفتار متقابل، باور غیرمنطقی «همه افراد جامعه باید مرا دوست بدارند و تأیید کنند» هسته اصلی تأییدطلبی شناخته میشود. پژوهشگران توضیح میدهند که وقتی این باور شدید شود، «هر عملی با دوست داشتن و تأیید برابر شمرده میشود» و فرد «کمتر خودرهبر و بیشتر ناامن و مضطرب» خواهد بود [۳].
در این چارچوب، «والد درون» چنین پیامی میدهد: «تو فقط در صورتی خوب هستی که دیگران را راضی و خشنود نگه داری» [۴]. این باور ریشه در تجربههای رشدی دارد و در بزرگسالی به الگویی تکرارشونده تبدیل میشود. پژوهش دیگری با استناد به نظریه کارن هورنای نشان میدهد که «مهرطلبی» و نیاز افراطی به تأیید، ریشه در پاسخ داده نشدن نیاز به محبت و تأیید والدین در دوران کودکی دارد.
فرد مهرطلب «نیازمند و محتاج مهر دیگران و تأیید آنهاست» و هر قدر این نیاز شدیدتر باشد، «دیگران برایش بیشتر لزوم و ضرورت پیدا میکنند». در نظریه هورنای، شخصیت مهرطلب تمایل دارد با حرکت به سوی مردم، نیاز به تأیید و محبت خود را تأمین کند و مشخصه اصلی این افراد وابستگی به مردم با قبول درماندگی و کوشش برای جلب محبت است [۵].
تفاوتهای فرهنگی در وابستگی به تأیید
پژوهشها نشان میدهند که «تأیید گرفتن از دیگران در فرهنگ ایرانی موضوعی اساسی است» و فرهنگ ایرانی «فرهنگ خانوادهمحور با تأکید بر وابستگی است که در آن تأیید و نظر دیگران نقش مهمی را در هویت و احساس فرد نسبت به خودش دارد». این یافته نشان میدهد که نیاز به تأیید در ایران صرفاً یک ویژگی فردی نیست، بلکه ریشه در ساختار فرهنگی و خانوادگی دارد. در مقابل، در فرهنگهایی که با استقلال و عدم وابستگی به دیگران تعریف میشوند، بعد نیاز به تأیید نقشی در بروز اختلالهای روانی ندارد [۶].
از نیاز سالم تا وابستگی بیمارگونه
روانشناسان تأکید میکنند که تأییدطلبی افراطی با «افزایش حساسیت نسبت به قضاوت دیگران، ترس از شکست، تردید در تصمیمگیری و کاهش استقلال» ارتباط دارد. مشکل آنجا آغاز میشود که فرد «برده و بنده تأیید گرفتن» شود و در کاری که به آن یقین دارد، صرفاً به دلیل عدم تأیید دیگران دچار شک شود [۷].
در منابع اسلامی نیز ریا و خودنمایی به عنوان صفتی نکوهیده معرفی شده که در آن فرد «کار خوبی انجام دهد و قصدش تظاهر و نشان دادن به مردم باشد نه برای خدا» . امام خمینی (ره) ریا را چنین تعریف میکند: «نشان دادن چیزی از اعمال حسنه یا خصال پسندیده... به مردم، برای منزلت پیدا کردن در قلوب آنها... بدون قصد صحیح الهی» [۸].
نگاه قرآن به تأییدطلبی افراطی
قرآن کریم «ریا» را در چارچوب انحراف انگیزه از خدا به خلق تحلیل میکند. واژه «ریا» در قرآن پنج بار ذکر شده است [۹]. سه آیه زیر این مسئله را به تصویر میکشند.
آیه اول: سوره نساء، آیه ۱۴۲ «إِنَّ الْمُنَافِقِینَ یُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَی الصَّلَاةِ قَامُوا کُسَالَیٰ یُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِیلًا» منافقان در نماز کاهلی میکنند و «در برابر مردم ریا میکنند». در تفسیر نمونه آمده است که منافقان «چون به خدا و وعدههای بزرگ او ایمان ندارند، اگر عبادت یا عمل نیکی انجام دهند در برابر مردم ریا میکنند و به خاطر خدا نیست» [۱۰]. نکته روانشناختی آیه آن است که تأییدطلبی انرژی درونی عمل را تخلیه میکند: فرد به جای رضایت درونی، ارزش کارش را به واکنش ناظران گره میزند.
آیه دوم: سوره بقره، آیه ۲۶۴ «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِکُم بِالْمَنِّ وَالْأَذَیٰ کَالَّذِی یُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ»این آیه انفاق ریاکارانه را باطلکننده پاداش عمل معرفی میکند. در تحلیل ایرانی، دو عامل بطلان عمل در این آیه مطرح شده: «منت و آزار» که بعد از عمل میآید، و «ریا» که مقارن با عمل است و «باعث میشود که اعمال نیک از بین رود» [۱۱]. از منظر روانشناختی، این آیه سازوکاری را افشا میکند که در آن فرد ارزش درونی عمل را با بازخورد بیرونی معاوضه میکند.
آیه سوم: سوره ماعون، آیه ۶ «الَّذِینَ هُمْ یُرَاءُونَ» این آیه کسانی را نکوهش میکند که در رفتار دینی خود به دنبال دیدهشدن هستند. در پژوهش ها، این آیه در کنار آیات پیشین به عنوان یکی از موارد کاربرد واژه «ریا» در قرآن ذکر شده است [۱۲]. پیوند این آیه با آیات پس از آن نشان میدهد که ریا با خودمحوری و کاهش توجه اصیل به نیازهای دیگران همراه است.
چه باید کرد؟ راهکارهای عملی
با تکیه بر پژوهشها:
۱. بازتعریف جایگاه تأیید: از «شرط» به «افزوده» نخستین گام، تغییر نسبت میان ارزشمندی درونی و بازخورد بیرونی است. در مشاوره گروهی مبتنی بر تحلیل رفتار متقابل، اعضای دارای باور تأییدطلبی «به ویژه در جلسات اول کمتر در مباحث شرکت میکردند که مبادا نظری بر خلاف نظر دیگران ابراز کنند»، اما به تدریج با مواجهه با باور نادرست، «نظرات خود را راحتتر بیان نموده از انتقاد وحشت زده نمیشدند» و توانستند به این باور برسند که «خوب هستند، اگر چه برخی آنها را تأیید نکنند» [۱۳]. این یافته نشان میدهد که تغییر تدریجی ممکن است.
۲. تقویت «بالغ» در برابر «والد خشنودکن»: در رویکرد تحلیل رفتار متقابل، هدف «تقویت بالغ» و تغییر وضعیت از «من خوب نیستم – تو خوبی» به «من خوبم – تو خوبی» است. این تغییر با پیام بالغانهای همراه است: «اشکالی ندارد که خود را هم خشنود کنند و آنها خوب هستند، حتی اگر اطرافیان آنها را تأیید نکنند». این راهکار در پژوهشهای ایرانی به طور تجربی مورد بررسی قرار گرفته و اثربخشی آن تأیید شده است [۱۴].
۳. تشخیص «خودِ اصیل» از «خودِ نمایشی»: منابع اسلامی ایرانی تأکید میکنند که ریا «مانند خوره از درون، عمل را از بین میبرد و آن را بیمحتوا میسازد». در مقابل، عمل خالصانه عملی است که «برای خدا» انجام شود، نه برای «جلب توجه مردم و خوشآمد آنها» [۱۵]. تمرین عملی این تشخیص، ثبت لحظاتی است که فرد احساس میکند برای جلب توجه دیگران رفتار میکند و مقایسه آن با لحظاتی که رفتارش از ارزش درونی برمیخیزد.
۴. تمرین تحمل نبود تأیید: پژوهشها توصیه میکنند که «تقویت خودارزشمندی مستقل از ارزیابی دیگران، آموزش مهارتهای خودتنظیمی و فراهمسازی محیط امن» از راهکارهای مهم کاهش وابستگی رفتاری به شمار میروند [۱۶]. تجربه مکرر اینکه «تأیید نیامد، اما فروپاشی رخ نداد» به تدریج قدرت تأیید دیگران را کاهش میدهد.
۵. بازگرداندن انگیزه به معیار درونی (اخلاص) در چارچوب قرآنی، راه رهایی از ریا «اخلاص» است. امام خمینی(ره) ریا را انجام عمل «بدون قصد صحیح الهی» تعریف میکند [۱۷]. این تعریف دقیقاً نشان میدهد که مشکل، حضور «مردم» در انگیزه عمل است، نه حضور مردم در زندگی. راهکار، حذف دیگران از زندگی نیست، بلکه بازگرداندن مرجع ارزشگذاری از بیرون به درون است.
پرسش: «اگر هیچکس از این کار من باخبر نمیشد، آیا همچنان آن را انجام میدادم؟» بنابراین نیاز به تأیید دیگران ریشه در ساختار رابطهمند انسان و بافت فرهنگی جمعگرا دارد [۱۸]. مشکل آنجا آغاز میشود که این نیاز از جایگاه تنظیمی خود فراتر رود و به معیار اصلی ارزشمندی تبدیل شود. قرآن با تحلیل ریا و تأکید بر اخلاص، دقیقاً همین جابهجایی را هدف گرفته است: بازگرداندن انگیزه از خلق به خدا، که در زبان روانشناسی معادل بازگرداندن مرجع ارزشگذاری از بیرون به درون است. راهکار عملی، نه سرکوب نیاز به تأیید، بلکه تقویت تدریجی ظرفیت تحمل نبود آن و بازسازی احساس ارزشمندی بر پایهای است که با نوسان نگاه دیگران فرو نریزد.
پینوشت:
[۱] خدابنده، ثریا؛ اشرفی، مریم؛ مهاجر، حجیه فاطمه. «نقش نیاز به تأیید در شکلگیری رفتارهای وابسته و عملکرد تحصیلی دانشآموزان». Zenodo. قابل دسترس در:zenodo.org
[۲] جوادی زاویه، سیده فاطمه. «ریا و خودنمایی». دانشنامه پژوهه، پژوهشکده باقرالعلوم. قابل دسترس در:pajooheh.com
[۳] آزاد میالجردی، خاطره؛ نیکنژادی، فرزانه. «بررسی اثربخشی مشاوره گروهی تقویت من بالغ بر مبنای نظریه تحلیل رفتار متقابل بر تغییر باورهای غیرمنطقی در دانشآموزان دختر نوجوان ۱۳ تا ۱۵ سال شهر اصفهان». سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه آزاد. قابل دسترس در:journals.iau.ir
[۴]همان
[۵]صمیمی، سعیده؛ عادلزاده، پروانه؛ پاشایی، کارمان. «بررسی روانکاوانه نیاز مهرطلبانه و تفاوت آن با عشق سالم در رمان سهم من بر اساس نظریه کارن هورنای». سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه آزاد. قابل دسترس در:ournals.iau.ir
[۶] پژوهش درباره فرهنگ ایرانی و نیاز به تأیید). مجله روانشناسی افراد استثنایی، دانشگاه علامه طباطبائی. قابل دسترس در:epsy.atu.ac.ir
[۷] خدابنده، ثریا؛ اشرفی، مریم؛ مهاجر، حجیه فاطمه. «نقش نیاز به تأیید در شکلگیری رفتارهای وابسته و عملکرد تحصیلی دانشآموزان». Zenodo. قابل دسترس در:zenodo.org
[۸] جوادی زاویه، سیده فاطمه. «ریا و خودنمایی». دانشنامه پژوهه، پژوهشکده باقرالعلوم. قابل دسترس در:pajooheh.com
[۹] احمدزاده، کاظم. «ریا». دانشنامه پژوهه، پژوهشکده باقرالعلوم. قابل دسترس در:pajooheh.com
[۱۰] مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه، ذیل آیه ۱۴۲ سوره نساء. قابل دسترس در: makarem.ir
[۱۱] جوادی زاویه، سیده فاطمه. «ریا و خودنمایی». دانشنامه پژوهه، پژوهشکده باقرالعلوم. قابل دسترس در:pajooheh.com
[۱۲] احمدزاده، کاظم. «ریا». دانشنامه پژوهه، پژوهشکده باقرالعلوم. قابل دسترس در:pajooheh.com
[۱۳] آزاد میالجردی، خاطره؛ نیکنژادی، فرزانه. «بررسی اثربخشی مشاوره گروهی تقویت من بالغ بر مبنای نظریه تحلیل رفتار متقابل بر تغییر باورهای غیرمنطقی در دانشآموزان دختر نوجوان ۱۳ تا ۱۵ سال شهر اصفهان». سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه آزاد. قابل دسترس در:journals.iau.ir
[۱۴] همان
[۱۵] جوادی زاویه، سیده فاطمه. «ریا و خودنمایی». دانشنامه پژوهه، پژوهشکده باقرالعلوم. قابل دسترس در:pajooheh.com
[۱۶] خدابنده، ثریا؛ اشرفی، مریم؛ مهاجر، حجیه فاطمه. «نقش نیاز به تأیید در شکلگیری رفتارهای وابسته و عملکرد تحصیلی دانشآموزان». Zenodo. قابل دسترس در:zenodo.org
[۱۷] جوادی زاویه، سیده فاطمه. «ریا و خودنمایی». دانشنامه پژوهه، پژوهشکده باقرالعلوم. قابل دسترس در:pajooheh.com
[۱۸]پژوهش درباره فرهنگ ایرانی و نیاز به تأیید). مجله روانشناسی افراد استثنایی، دانشگاه علامه طباطبائی. قابل دسترس در:epsy.atu.ac.ir
فیروزه دلداری (پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما