خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع) _ ابنا: امر به معروف و نهی از منکر از بنیادیترین آموزههای اجتماعی اسلام است؛ فریضهای که نهتنها ناظر به اصلاح رفتارهای فردی، بلکه معطوف به حفظ هویت دینی، سلامت اخلاقی جامعه، صیانت از ارزشها و جلوگیری از گسترش فساد در سطوح مختلف اجتماعی و حکمرانی است. این اصل در منطق اسلامی، یک توصیه اخلاقی محدود یا یک سازوکار صرفاً نظارتی نیست، بلکه تکلیفی الهی و اجتماعی برای پاسداری از خیر عمومی و جلوگیری از حاکمیت منکر بر مناسبات جامعه است.
در تلقی رایج، امر به معروف و نهی از منکر گاه به چند تذکر فردی یا رفتارهای ظاهری فروکاسته میشود؛ در حالی که در قرآن کریم، سیره اهلبیت (ع) و اندیشه فقهی ـ اجتماعی اسلام، این فریضه جایگاهی بسیار گستردهتر دارد. جامعه مؤمن، جامعهای بیتفاوت نیست؛ مردم آن نسبت به سرنوشت یکدیگر، سلامت اخلاقی محیط اجتماعی، عدالت، کرامت انسانی، حفظ حقوق عمومی و عملکرد مسئولان احساس مسئولیت میکنند.
از این منظر، امر به معروف و نهی از منکر را باید یکی از پایههای مهم اصلاح اجتماعی دانست؛ اصلی که هم مردم را به مسئولیتپذیری فرا میخواند و هم حاکمان و مدیران را در برابر خداوند و مردم پاسخگو میداند. در چنین نگاهی، معروف تنها به رفتارهای فردی مانند صداقت، پاکدامنی، امانتداری و خوشخلقی محدود نمیشود، بلکه عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد، خدمت صادقانه، شفافیت، قانونمداری، حمایت از خانواده، رشد علمی، حفظ امید عمومی و صیانت از استقلال فرهنگی و سیاسی جامعه نیز از مصادیق مهم معروف در روزگار معاصر به شمار میآیند.
در مقابل، منکر نیز صرفاً در خطاهای فردی خلاصه نمیشود. فساد اداری، رانتخواری، تبعیض، تضییع حقوق مردم، دروغپردازی رسانهای، قانونگریزی، بیتوجهی به معیشت مردم، تضعیف بنیان خانواده، تخریب اعتماد عمومی، ناکارآمدی مدیریتی و سوءاستفاده از قدرت، از مصادیق مهم منکرات اجتماعی و ساختاریاند. اگر جامعه نسبت به این منکرات حساسیت خود را از دست بدهد، زشتیِ فساد بهتدریج عادی میشود و زمینه برای سلطه افراد ناصالح بر مراکز تصمیمگیری فراهم خواهد شد. امروز که جامعه با مسائل پیچیدهای روبهروست، بازخوانی این فریضه اهمیت بیشتری پیدا میکند. امر به معروف در چنین شرایطی نه به معنای توصیه فردی؛ بلکه میتواند به معنای مطالبه عدالت، حمایت از تولید، مبارزه با فساد سازمانیافته، ترویج صداقت در رسانه، تقویت امید اجتماعی، دفاع از حقوق مردم و مطالبه پاسخگویی از مسئولان باشد.
در حوزه اقتصاد، معروف یعنی تلاش برای کاهش تبعیض، حمایت از معیشت مردم، مقابله با ویژهخواری، شفافیت در تصمیمگیریها و جلوگیری از فسادهایی که سرمایه اجتماعی را فرسوده میکند. منکر اقتصادی تنها دزدی آشکار نیست؛ هر نوع رانت، تبعیض، پنهانکاری، سوءمدیریت و بیتوجهی به سفره مردم میتواند مصداقی از منکر اجتماعی باشد. جامعه اسلامی نمیتواند نسبت به فقر، بیعدالتی و احساس تبعیض بیتفاوت بماند.
در حوزه فرهنگ و رسانه نیز امر به معروف و نهی از منکر معنایی تازه و فوری یافته است. امروز بخش مهمی از ذهن و رفتار جامعه در فضای مجازی شکل میگیرد. تولید دروغ، تخریب شخصیتها، ترویج ناامیدی، عادیسازی بیاخلاقی، تحقیر ارزشهای دینی و ملی و تبدیل اختلافنظر به دشمنی اجتماعی، از منکراتی است که در فضای رسانهای میتواند آثار گستردهای بر جامعه بگذارد. در برابر، ترویج گفتوگوی محترمانه، سواد رسانهای، اخلاق نقد، امیدآفرینی واقعبینانه و دفاع از حقیقت، از مصادیق معروف در زیست رسانهای امروز است.
در حوزه خانواده نیز این فریضه کارکردی اساسی دارد. خانواده در نگاه اسلامی تنها یک نهاد خصوصی نیست، بلکه کانون تربیت، آرامش، محبت و انتقال ارزشهاست. حمایت از ازدواج، تحکیم روابط خانوادگی، پاسداشت کرامت زن و مرد، تربیت اخلاقی فرزندان، مقابله با خشونت خانگی و کاهش آسیبهایی که بنیان خانواده را تهدید میکند، همگی در منظومه معروفهای اجتماعی قرار میگیرند. در مقابل، بیمسئولیتی، خشونت، تحقیر، رهاشدگی تربیتی و تضعیف جایگاه خانواده از منکراتی است که آثار آن در کل جامعه ظاهر میشود.
یکی از نکات مهم در بیانات رهبر انقلاب درباره امر به معروف و نهی از منکر، تأکید بر عمومی بودن این وظیفه است (۱). این فریضه مسئولیت یک نهاد، گروه یا قشر خاص نیست؛ همه مردم، نخبگان، رسانهها، عالمان، دانشگاهیان، فعالان فرهنگی و مسئولان در برابر آن وظیفه دارند. البته مسئولیت همگانی به معنای رفتار بیضابطه و سلیقهای نیست. عمومی بودن این فریضه باید با عقلانیت، آگاهی، اخلاق، قانونمداری و شناخت دقیق موضوع همراه باشد.
از همین رو، روش اجرای امر به معروف و نهی از منکر به اندازه اصل آن اهمیت دارد. در منطق اسلامی، دعوت به معروف با خشونت، تحقیر، توهین، بیآبرو کردن افراد و رفتارهای هیجانی سازگار نیست. آمر به معروف باید پیش از هر چیز خیرخواه باشد، موضوع را بشناسد، خود به آنچه میگوید پایبند باشد و با رفق، مدارا، محبت و زبان اثرگذار سخن بگوید. اگر شیوه اجرا غلط باشد، حتی سخن حق نیز ممکن است نتیجه معکوس دهد و به مقاومت، بدبینی یا شکاف اجتماعی منجر شود. تجربههای اجتماعی نیز نشان میدهد که گفتوگوی محترمانه، انتخاب زمان و موقعیت مناسب و پرهیز از تحقیر و سرزنش، زمینه پذیرش تذکر را افزایش میدهد و تأثیر آن را ماندگارتر میسازد. از این رو، امر به معروف تنها به بیان یک توصیه محدود نمیشود، بلکه تلاشی آگاهانه برای اقناع، آگاهیبخشی و کمک به اصلاح رفتارهاست؛ تلاشی که هدف آن ساختن جامعهای مسئولیتپذیر، اخلاقمدار و برخوردار از روابط انسانی مبتنی بر احترام و خیرخواهی متقابل است.
قانونمداری نیز از لوازم مهم اجرای این فریضه در جامعه امروز است. هیچ فرد یا گروهی نمیتواند به نام نهی از منکر، از حدود قانون عبور کند، حقوق شهروندان را نادیده بگیرد یا نظم عمومی را مختل سازد. در جامعه اسلامی، امر به معروف و نهی از منکر باید در چارچوب شرع، قانون، اخلاق و کرامت انسانی انجام گیرد. اقدام خارج از ضابطه، نهتنها به اصلاح جامعه کمک نمیکند، بلکه ممکن است اصل این فریضه را در ذهن افکار عمومی مخدوش کند.
حادثه عاشورا نیز در عالیترین سطح، جلوهای بزرگ از امر به معروف و نهی از منکر است. قیام امام حسین (ع) صرفاً واکنشی فردی یا مقطعی نبود، بلکه حرکتی اصلاحی در برابر انحراف ساختاری جامعه اسلامی و حاکمیت فساد، تحریف و بیعدالتی بود. آن حضرت با هدف احیای ارزشهای فراموششده، اصلاح امت و مقابله با منکری که در رأس ساختار سیاسی نشسته بود، قیام کرد. عاشورا نشان میدهد که امر به معروف و نهی از منکر در مرتبه عالی خود، با عدالتخواهی، مسئولیت اجتماعی، مبارزه با فساد و صیانت از حقیقت پیوندی عمیق دارد.
بازخوانی این فریضه در شرایط امروز، نیازمند پرهیز از دو آسیب است: نخست، تقلیل آن به چند رفتار محدود فردی و غفلت از منکرات بزرگ اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی؛ دوم، اجرای نادرست، خشن، سلیقهای یا غیرقانونی آن. هر دو آسیب میتواند چهره این آموزه الهی را دچار تحریف کند. امر به معروف و نهی از منکر زمانی اثرگذار خواهد بود که هم در سطح فردی و اخلاقی جدی گرفته شود و هم در سطح اجتماعی و حکمرانی، به مبارزه با فساد، عدالتخواهی، شفافیت و اصلاح ساختارها بینجامد.
در نهایت، امر به معروف و نهی از منکر را باید یکی از مهمترین ظرفیتهای دینی برای ساخت جامعهای سالم، عادلانه، مسئولیتپذیر و مقاوم در برابر فساد دانست. این فریضه اگر با ایمان، بصیرت، اخلاق، قانونمداری، محبت و شجاعت اجتماعی همراه شود، میتواند از یک شعار عمومی فراتر رود و به فرهنگ اصلاحگری در جامعه تبدیل شود؛ فرهنگی که در آن مردم نسبت به آینده کشور، سلامت حکمرانی، عزت دینی و ملی، حقوق عمومی و سرنوشت یکدیگر بیتفاوت نمیمانند؛ زیرا امر به معروف و نهی از منکر در نگاه اسلامی، پیش از آنکه یک رفتار دستوری یا برخورد قهری باشد، نوعی مسئولیت اخلاقی و اجتماعی برای گسترش ارزشهای انسانی و دینی در جامعه است.
پینوشت
۱. بیانات امامخامنهای در دیدار اعضای مجمع عالی بسیج مستضعفین در تاریخ ۱۳۹۳/۹/۶.
نظر شما