آیا سوره «هل أتی» در شأن اهل‌بیت(ع) نازل شده است؟

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا:

برخی اشکال می کنند که فضیلت سوره «هل اتی» در شأن اهل بیت(علیهم السلام) در صورتی صحیح است که سوره در مدینه و بعد از تولد امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) نازل شده باشد [مشهور این است که امام حسن(علیه السلام) در سال سوم هجری و امام حسین(علیه السلام) در سال چهارم متولد شده است] در حالی که بسیاری معتقدند این سوره مکی است. بنابراین با شأن نزول فوق سازگار نیست.

ولی بنا به گفته قرطبی، مفسّر معروف اهل سنت، مشهور علماء معتقدند که این سوره در مدینه نازل شده است: «و قال الجمهور مدنیّه» .(۱)

گروه عظیم دیگری نیز با این سخن هم صدا شده اند، از جمله حاکم حسکانی این سوره را جزء سوره های «مدنی» شمرده که بعد از سوره «الرحمن» و قبل از سوره «طلاق» نازل شده است. قابل توجه اینکه: دانشمند مزبور، هشت روایت در این زمینه نقل کرده که در همه آنها تصریح شده است که سوره «هل اَتی»، مَدَنی است. بعضی از این روایات از «ابن عباس» و بعضی از «عکرمه» و «حسن» و بعضی از دیگران نقل شده است.

او در ضمن کلماتش می گوید: «بعضی از دشمنان اهل بیت(علیهم السلام) بر این داستان [شأن نزول سوره هَلْ اَتی] اعتراض کرده اند که این سوره به اتفاق علمای تفسیر در مکه نازل شده است در حالی که این داستان مربوط به مدینه است! سپس می افزاید: «چگونه این شخص ادعای اتفاق مفسران می کند در حالی که اکثر آنان بر خلاف این عقیده اند و سوره را مدنی می دانند!؟».(۲)

در «تاریخ القرآن» ابوعبدالله زنجانی از کتاب «نظم الدّرر و تناسخ الآیات و السور» از جمعی از بزرگان اهل سنت نقل کرده که سوره «انسان» [هَلْ اَتی] از سوره های مدنی است. (۳)

سیوطی مفسر معروف در «الدّر المنثور» نیز همین معنا را از «ابن عباس» به طرق مختلف نقل کرده است.

در «اتقان» سیوطی نیز از بیهقی در «دلائل النبوه» از «عکرمه» نقل شده است که سوره «هل اَتی» در مدینه نازل شده است. (۴)

به علاوه تمام کسانی که شأن نزول این سوره را امام علی و حضرت فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسین(علیهم السلام) دانسته اند [که گروه زیادی هستند] همه شهادت بر مدنی بودن سوره داده اند.

از همه اینها گذشته به فرض که قسمتی از این سوره در مکه نازل شده باشد، آن قسمت که مربوط به جریان نذر علی(علیه السلام) و خاندانش می باشد در مدینه نازل شده است و مانعی ندارد که قسمتی از سوره مکّی و قسمتی مدنی باشد.

روی همین جهت، «بُرسوئی» حنفی نویسنده تفسیر «روح البیان» بعد از آن که از جمعی از علمای بزرگ نقل می کند که سوره «هَلْ اَتی» در مدینه نازل شده، به سخن کسانی که بعضی از آیات آن را مکی و بعضی از آیاتش را مدنی می دانند اشاره کرده، می گوید:

«بنابراین می توانی بگویی این سوره مکی است و می توانی بگویی مدنی است، ولی به هر حال آیات مدنی در این سوره بیش از آیات مکی است، پس ظاهر این است که این سوره را مدنی نام نهی و به هر صورت، ما شک در صحت داستانی که در شأن نزول آن گفته اند نداریم!».(۵)

از جمله نکاتی که این مفّسر و بعضی دیگر از آگاهان، دلیل بر مدنی بودن این سوره گرفته اند این است که واژه «اسیر» در آن آمده است و می دانیم در مکه اسیری وجود نداشت و مسأله اسیر و اسارت بعد از ‌[هجرت و] نزول حکم جهاد در مدینه بود.

نویسنده «روح البیان» در این زمینه چنین می گوید: «دَلَّ عَلی ذلِکَ اِنَّ الاَسیرَ اِنَّما کانَ فِی الْمَدینَةِ بَعْدَ آیَةِ القِتالِ وَ الاَمْرْ بِالْجِهادِ»(۶)؛ (دلیل بر مدنی بودن این آیات، وجود کلمه اسیر در آن است، چرا که اسیر در مدینه بعد از آیه جنگ و فرمان به جهاد بود).

شگفت آور اینکه متعصبانی که به آسانی حاضر به رها کردن پیش داوری های خود در زمینه ولایت و خلافت نیستند برای «اسیر» در اینجا توجیهاتی کرده اند که می تواند پرده از روی حقایقی بردارد؛ گاه گفته اند: منظور از اسیر کسی است که اسیر زوجه و همسرش باشد! یا اسیر چنگال بدهکاری و دِین گردد! و مانند اینها ...(۷)

باید سؤال کرد با امکان تفسیر اسیر به معنی حقیقی چرا به سراغ مجاز برویم؟ چرا؟ (۸)

پی نوشت: