خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: در قرآن کریم دو بار لفظ «اهل بیت» آمده است. یکی از زبان فرستادگان الهی که:
(گفتند: آیا از امر خدا تعجب می کنید؟ رحمت و برکات او بر خاندان شما باد که او ستوده و بزرگ است)؛ «قالُوا أَ تَعْجَبینَ مِنْ أَمْرِ اللهِ رَحْمَتُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمیدٌ مَجید»، (۱) و دیگری در این خطاب به همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله) :
«وَ قَرْنَ فی بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الْأُولی وَ أَقِمْنَ الصَّلاةَ وَ آتینَ الزَّکاةَ وَ أَطِعْنَ اللهَ وَ رَسُولَهُ إِنَّما یُریدُ الله لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیرا»؛ (در خانه های خود بمانید و همچون جاهلیت نخستین، خود آرایانه بیرون نیایید، و نماز بر پا دارید و زکات بپردازید و خدا و رسولش را پیروی کنید، همانا خداوند می خواهد از شما اهل بیت پلیدی را ببرد و شما را کاملاً پاک سازد.)(۲)
آیه اول خطاب به خانواده ابراهیم خلیل است، آن گاه که فرستادگان الهی آمدند و همسرش را به تولّد اسحاق و پس از او یعقوب مژده دادند.
چون این مژده بر خلاف سنن طبیعی بود، زیرا ابراهیم و همسرش پیر شده بودند و از این رو همسر ابراهیم با تعجب به آنان گفت: آیا من که عجوزم فرزند خواهم آورد؟ و این شوهرم که پیر شده است!؟ این چیز شگفتی است. (۳) جواب هم از سوی آن فرستادگان که فرشته های الهی به صورت بشر بودند، این بود که آیا از امر خدا تعجب می کنید؟ رحمت و برکات او بر شما اهل بیت.
آیه دوم نیز در ضمن آیاتی وارد شده که در باره زنان پیغمبر(صلی الله علیه وآله) است و آنان را دعوت می کند که از دنیا پیراسته و به تقوا آراسته شوند و وصایایی از این قبیل. (۴)
مفسران در این که مقصود از «اهل بیت» در این آیه چیست، نظرات مختلفی دارند و مهم ترین آنها دو نظریه است:
۱. این که مقصود، دختر و داماد پیامبر(صلی الله علیه وآله) و دو فرزند آنان حسن و حسین(علیهم السلام) است.
۲. مقصود، همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله) است.
پس از بررسی قابلیت لفظ برای شمول هر دو مقصود، باید دید کدام یک مراد است. قرائنی وجود دارد که به روشنی دلالت دارد که مقصود از این کلمه، جمع خاصی است که رابطه ویژه ای با خاندان پیامبر(صلی الله علیه وآله) دارند، نه همه آنان که به این خاندان منسوب اند. اما قرائن از این قرار است:
قرینه اول: لامِ عهد در «اهل البیت»
گاهی الف و لام در یک کلمه، معنای جنس را می رساند، مثل: «إِنَّ اْلإِنْسانَ لَفِی خُسْر» (۵). گاهی در بر گیرنده همه افراد آن است، مثل «جاهِدِ الْکُفّارَ وَالْمُنافِقِینَ» (۶)یعنی با همه کافران و منافقان بستیز.
گاهی هم الف و لام عهد است و اشاره به مورد خاصی است. الف و لام در «البیت» نه جنس را می رساند، نه استغراق افراد را، چون نه می خواهد حکم جنس و طبیعت اهل بیت را بگوید، و نه می خواهد حکمی درباره همه خاندان ها در جهان یا خانواده های پیامبر را بیان کند و گرنه به جای مفرد، از کلمه جمع (بیوت) استفاده می کرد، همچنان که در اول آیه خطاب به همه همسران «بیوتکن» آمده است.
پس مقصود، معنای سوم است، یعنی خانواده خاص و مورد نظر. آیه اشاره به پاکی خاندان خاصی می کند که میان گوینده و مخاطب معلوم است. حال باید دید که آن خاندان و آن خانه کدام است؟ آیا خانه همسران آن حضرت است، یا خانه فاطم(علیها السلام) و شوهرش و دو فرزندش حسن و حسین(علیهم السلام)؟
اولی که نیست، چون همه همسرانش یک خانه نداشتند که الف و لام اشاره به آن باشد. هر کدام در خانه جدا بودند و اگر یکی از آنها مقصود بود، آیه مخصوص به آن می شد در حالی که اتفاقی است که چنین نیست، قرینه دوم: مذکر بودن ضمیرهاخدای سبحان، وقتی همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله) را خطاب می کند، ضمیر مؤنث به کار می برد، اما وقتی به «اِنَّما یُریدُ الله...» می رسد، ضمیر خطاب را از مؤنث به مذکر تغییر می دهد (عنکم، یطهرکم). اگر مقصود همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله) بودند، چرا ضمیر عوض شده است؟
در حالی که در قسمت های مربوط به همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله)، همه افعال و ضمائر، مؤنث است «لستُنَّ، اتّقیتُنَّ، لا تَخضَعْنَ، قُلنَ، قَرْنَ، بیوتِکُنَّ، اَقِمْن، آتینَ، أطعْنَ، واذکُرنَ، بیوتکنّ». چرا به ضمیر مذکر عدول کرده است؟ آیا این نشان نمی دهد که مقصود از اهل بیت، همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله) نیستند؟
قرطبی در تفسیر خود سعی کرده از این اشکال، چنین پاسخ دهد که مذکر آمدن ضمیر به لحاظ «اهل» است. مثلاً کسی به رفیقش می گوید: اهل تو چگونه اند؟ منظورش همسر یا همسران است. او هم می گوید «هُم بخیر» ـ خوبند (یعنی با ضمیر مذکر...)(۷) لیکن این تلاش، بیهوده است. بر فرض هم عرب چنین کاربردی داشته باشد، جایی است که «اهل» اول ذکر شود، سپس ضمیر به آن برگردد، نه برعکس.
در حالی که در آیه شریفه یکی از دو ضمیر (عنکم) قبل از «اهل البیت» است. به علاوه، استشهاد به آیه مربوط به همسر ابراهیم نادرست است، چون خطاب در آن به حضرت ابراهیم و همسر اوست، نه فقط به همسرش، پس می توان از بابِ تغلیبِ برتر، ضمیر را مذکر آورد، در حالی که در این آیه، فرض بر این است که درباره فقط همسران پیامبر است، پس جایی برای تغلیب نیست.
قرینه سوم: عدول از سیاقآیات مربوط به همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله)، از آیه ۲۸ آغاز می شود و به آیه ۳۴ ختم می گردد. در این آیات، همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله) را یک بار با تعبیر «الأزواج» و دو بار با تعبیر «نساء النبی» خطاب کرده که هر دو صریح در همسران اویند. به چه دلیل از این تعبیر عدول کرده و «اهل البیت» فرموده؟ عدول از آن سیاق، قرینه است که مخاطب به اهل بیت، غیر از مخاطب با آن دو تعبیر است.
این سه قرینه یقین می آورد که مراد از اهل بیت، همسران پیامبر(صلی الله علیه وآله) نیستند. اما این که مصداق آن چه کسانی اند، در احادیث فراوان پیامبر(صلی الله علیه وآله) بیان شده است. (۸)
پی نوشت:
نظر شما