امام علی(ع) و یک هشدار مهم درباره فقر و نیازمندی

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا:امام علی(علیه السلام) می فرماید: (خداوندا آبرویم را با بی نیازی محفوظ دار و شخصیتم را بر اثر فقر ضایع مکن!)؛ «اَللَّهُمَّ صُنْ(۱)وَجْهِی(۲)بِالْیَسَارِ(۳)، وَ لا تَبْذُلْ جَاهِیَ(۴)بِالاِْقْتَارِ(۵)». منظور از «یسار» (بی نیازی) غنا و توانگری به آن معنا که در عرف است نیست، بلکه منظور بی نیازی از دیگران و داشتن زندگی توأم با عفاف و کفاف است وگرنه غنای به آن معنا، گاه سبب بی آبرویی هم می شود.

جمله «وَ لا تَبْذُلْ جَاهِیَ بِالاِْقْتَارِ» با توجّه به اینکه «و لا تبذل» از ریشه «بذل» است و «بذل» دو معنا دارد: یکی بخشیدن و از دست دادن و دیگری کهنه کردن و ضایع ساختن، دو تفسیر متفاوت دارد: نخست اینکه «خداوندا شخصیت مرا با فقر از من مگیر» و دیگر اینکه «شخصیت مرا با فقر به ابتذال مکشان».

سپس بعد از آن در چهار جمله به آثار فقر و نیازمندی به دیگران پرداخته، می فرماید: (در نتیجه از کسانی درخواست روزی کنم که آنها خود، از تو روزی می طلبند و از افراد بدکردار و پست خواستار عطوفت و بخشش گردم و سرانجام به ستودن آن کس که به من چیزی عطا کرده، مبتلا شوم [هر چند شایسته ستایش نباشد] و به نکوهش کردن آن کس که مرا محروم داشته گرفتار گردم، هر چند در خور نکوهش نباشد)؛

«فَأَسْتَرْزِق طَالِبِی رِزْقِکَ، وَ أَسْتَعْطِف شِرَارَ خَلْقِکَ، وَ أُبْتَلَی بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَانِی، وَ أُفْتَتَن بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِی». در پایان می فرماید: (این در حالی است که تو در ماورای همه اینها سرپرست و صاحب اختیار بخشش و منع هستی و تو بر هر چیز توانایی)؛ «وَ أَنْتَ مِنْ وَرَاءِ ذلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الاِْعْطَاءِ وَ الْمَنْعِ؛ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْء قَدِیرٌ».

امام(علیه السلام) در این عبارت کوتاه به چهار اثر سوء فقر و نیازمندی که در دو مرحله انجام می شود، اشاره فرموده: نخست می فرماید: حدّاقل چیزی که بر آن مترتّب می شود این است که دست نیاز به سوی نیازمندان درگاه تو دراز کنم و از آن بدتر اینکه حلّ مشکل در دست بدان و افراد پست قرار بگیرد که راستی زندگی کردن در چنان شرایطی برای افراد با ایمان و با شخصیت بسیار سخت و دردناک است.

در مرحله دوم؛ یعنی پس از درخواست اگر طرف مقابل، اجابت کند انسان ناگزیر از مدح و ستایش اوست و ای بسا انسانی باشد که هرگز شایسته مدح نیست. یا اگر از کمک کردن به دلایل خاصّی دریغ دارد زبان به نکوهش او بگشایم در حالی که ای بسا در خور نکوهش و مذمت نباشد و خودش مشکلات اهمّی دارد که باید به آنها برسد؛ ولی از آنجایی که «صاحِبُ الْحاجَةِ لا یَری إلاّ حاجَتَهُ»؛ (حاجت مند جز حاجت خود را نمی بیند) (۶)

همین که دست ردّ بر سینه من زد من او را متّهم به بخل و خسیس بودن، می کنم در حالی که چه بهتر آب را از سرچشمه بگیرم و رو به درگاه تو آورم که تو ولیّ اعطا و منعی و بر هر چیز قادری! بدیهی است روح بلند و بزرگ امام(علیه السلام) هرگز چنین اموری را نمی پذیرد، هر چند گرفتار نیازمندی باشد. امام می خواهد آثار طبیعی فقر را که در بسیاری از مردم آشکار است بیان فرماید تا بکوشند و با فقر مبارزه کنند و هرگز دست نیاز به سوی کسی دراز نکنند. (۷)

پی نوشت: