خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: در بسیاری از تحلیلهای انسانی، «کثرت» یکی از مهمترین شاخصهای قدرت تلقی میشود. شمار بیشتر نیروها، امکانات گستردهتر و منابع فراوان، معمولاً احتمال موفقیت و پیروزی در جنگ را افزایش میدهد. با این حال، قرآن کریم در تبیین منطق پیروزی، این رابطه را مطلق نمیداند و پس از بیان داستان طالوت و مواجهه او با جالوت، از یک اصل بنیادین سخن میگوید: «کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ؛ چه بسیار گروههای اندکی که به اذن خدا بر گروههای بسیار غلبه کردهاند و خداوند با صابران است». (سوره بقره/ آیه ۲۴۹)
قرآن در برابر کمّیت قدرت، کیفیت انسانی و معنوی را مطرح میکند. در این منطق، قلّت نفرات لزوماً نشانه ضعف و کثرت آن لزوماً نشانه قدرت نیست؛ بلکه عامل اصلی و اساسی پیروزی، کیفیت نیرو و تجهیزات مادی در کنار کمیّت و معنویت نیروهای انسانی است.
کثرت عددی؛ شرط کافی برای پیروزی نیست
داستان حضرت طالوت(ع) و رویارویی سپاه او با جالوت در سوره بقره آیه ۲۴۹، یکی از مهمترین شواهد قرآنی بر این حقیقت است که کثرت عددی، شرط کافی برای پیروزی نیست. حضرت طالوت(ع) برای سنجش اطاعت، صبر و میزان پایبندی سپاهیان به فرمان الهی، آنان را با آزمون نهر مواجه کرد و فرمان داد از آب آن نهر ننوشند، مگر به اندازهای اندک. با وجود این فرمان، بیشتر سپاهیان از آب نهر نوشیدند؛ در نتیجه، فقط تعداد کمی که از این آزمون سربلند بیرون آمده و در سپاه باقی ماندند. این گروه، در حالی که از نظر تعداد در برابر سپاه جالوت بسیار کمتر بودند، با تکیه بر ایمان و یقین خود گفتند: «چه بسیار گروههای اندکی که به اذن خدا بر گروههای بسیار غلبه کردهاند و خداوند با صابران است».
ساختار آیه نشان میدهد که «قلّت» و «کثرت» صرفاً توصیف کمّی دو گروه است و هیچکدام بهتنهایی علت قطعی غلبه و پیروزی بر جبهه باطل نیستند. قرآن بلافاصله پس از ذکر غلبه گروه اندک، میفرماید: «وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ». یعنی عنصر تعیینکننده در منطق آیه، صرفاً تعداد افراد نیست؛ بلکه صبر و استقامت، در کنار اذن الهی، در کانون تبیین قرآنی قرار دارد.
صبر و ایمان؛ تبدیلکننده قلّت به قدرت
قرآن، صبر و ایمان را از عوامل اساسی تبدیل توان محدود مؤمنان به زمینهای برای غلبه بر دشمن میداند؛ این حقیقت در سوره انفال نیز با صراحت بیشتری بیان شده و خداوند خطاب به پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ»؛ اگر از میان شما بیست نفر شکیبا و استوار باشند، بر دویست نفر غلبه خواهند کرد».(سوره انفال/ آیه ۶۵)
بعد از بیان نسبت بیست به دویست، بلافاصله نسبت صد به هزار را در همین آیه بیان میکند. «مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا؛ و اگر از شما صد نفر شکیبا باشند، بر هزار نفر از کسانی که کافر شدهاند، پیروز میشوند».
نکته مهم آن است که قرآن افراد پیروز را صرفاً با تعدادشان معرفی نمیکند، بلکه آنان را با وصف «صابرون» توصیف میکند. در آیه بعد با توجه به ضعف مؤمنان، این نسبت کاهش مییابد؛ اما تأکید قرآن همچنان بر صبر استوار است. و صبر را لازمه پیروزی میداند.
پیوند ایمان و نصرت الهی
در آیات قرآن، علاوه بر صبر و استقامت، ایمان و تقوا نیز از الزامات نصرت الهی و پیروزی بر دشمنان و غلبه بر جبهه باطل به شمار میرود.
«بَلَیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَیَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَٰذَا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مُسَوِّمِینَ؛ آری، اگر شکیبایی ورزید و پرهیزکاری کنید و دشمنان در همین لحظه، جوشان و خروشان بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته نشان دار یاری میدهد». (سوره آلعمران/ آیه ۱۲5)
صبر و استقامت در کنار ایمان و تقوا، زمینهساز نصرت الهی و غلبه بر دشمنان است؛ چنانکه اگر خداوند مؤمنان را یاری کند، هیچ نیرویی توان غلبه بر آنان را نخواهد داشت، و اگر آنان را واگذارد، هیچکس و هیچگونه تجهیزات و امکاناتی نمیتواند پیروزی آنان را تضمین کند.
«إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَکُمْ وَإِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ؛ اگر خداوند شما را یاری کند، هیچکس بر شما غلبه نخواهد کرد و اگر شما را واگذارد، چه کسی بعد از او شما را یاری خواهد کرد؟» (سوره آلعمران/ آیه۱۶۰)
شاهد مثال در جنگ بدر
در جنگ بدر، مسلمانان از نظر تعداد و تجهیزات در موقعیت ضعف قرار داشتند؛ اما بر دشمن پیروز شدند: «وَلَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ؛ خداوند شما را در بدر یاری کرد، در حالی که ناتوان بودید» (سوره آلعمران/ آیه ۱۲۳)
قرآن در آیات مربوط به جنگ بدر، پیروزی مسلمانان را در پرتو مجموعهای از عوامل، از جمله ایمان، صبر، آمادگی و امداد الهی تبیین میکند؛ چنانکه در سوره آلعمران، آیه ۱۲۵، از امداد الهی و یاری فرشتگان برای مؤمنان سخن میگوید همچنین در سوره انفال، آیه ۱۲ نیز از امداد فرشتگان در جنگ بدر و نقش آن در یاری مؤمنان یاد میکند.
از مجموع آیات ناظر به جنگ بدر برمیآید که در منطق قرآن، پیروزی تابعِ صرفِ برتری عددی و ظاهری نیست؛ بلکه هنگامی که ایمان، صبر و تدبیر مؤمنان با بهرهگیری از اسباب و آمادگی مادی در پرتو نصرت الهی همراه شود، حتی گروهی اندک نیز میتواند بر نیرویی بهمراتب بزرگتر غلبه کند.
جمع میان عوامل مادی و معنوی در پیروزی
همانطور که ذکر شد، معیار غلبه و پیروزی در منطق قرآن، صرفاً برتری عددی نیست، بلکه عوامل مختلف معنویِ مؤمنان، نقش اساسی در تحقق پیروزی دارد. ولی این اصل نباید بهگونهای تفسیر شود که اهمیت آمادگی و امکانات مادی نادیده گرفته شود؛ ازاینرو خداوند در قرآن، مسلمانان را به آمادگی و تجهیز خود در حد توان فرا میخواند.
«وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُمْ ...؛ و هرچه در توان دارید از نیرو و اسبان آماده فراهم کنید تا به وسیله آن دشمن خدا و دشمن خود را بترسانید...». (سوره انفال/ آیه ۶۰)
قرآن میان عوامل مادی و عوامل معنوی جمع میکند؛ زیرا منشأ نهایی نصرت فراتر از محاسبات صرفاً کمّی و کیفی است. منطق قرآنی نه بر نفی اسباب مادی استوار است و نه بر اصالت دادن به کثرت؛ بلکه بر آمادگی و بهرهگیری از اسباب مادی، همراه با ایمان، تدبیر، صبر و توکل بر خداوند تأکید دارد.
نویسنده: طاهره ندیمی تهرانی، دکتری قرآن و حدیث، محقق و پژوهشگر
نظر شما