به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی در آیین آغاز سال تحصیلی مؤسسه امام صادق(ع) که در سالن همایش این مؤسسه برگزار شد، با تأکید بر جایگاه علم و عالمان در معارف اسلامی گفت: هر علمی که در خدمت بشر باشد و بتواند مشکلات جامعه را حل کند، دارای ارزش است؛ اما شرافت هر علم به شرافت موضوع آن بستگی دارد و از این جهت، علوم مرتبط با شناخت خداوند و معارف الهی از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند.
علم کلام؛ فقه اکبر
این مرجع تقلید با اشاره به جایگاه علم اظهار داشت: خداوند متعال برای اهل ایمان و علم درجات و مراتب ویژه‌ای قرار داده است و علم، در نگاه دینی، موجب رفعت و تعالی انسان می‌شود. عنوان علم، گسترده است و هر علمی که حقیقتاً برای بشر سودمند باشد می‌تواند در این چارچوب قرار گیرد؛ پزشکی، شیمی، فیزیک، گیاه‌شناسی و علوم دیگری که در خدمت انسان هستند و مشکلات بشر را حل می‌کنند، دارای ارزش و جایگاه‌اند.
وی در ادامه با بیان قاعده «شرف کل علم به شرف موضوعه» تصریح کرد: اعتبار و ارزش هر علمی تابع موضوع آن است. هرچه موضوع یک علم از شرافت و کرامت بیشتری برخوردار باشد، آن علم نیز از درجه بالاتری برخوردار خواهد بود. یک شیمی‌دان درباره خواص مواد و یک گیاه‌شناس درباره گیاهان بحث می‌کند؛ اما برخی علوم، موضوع محدود و خاصی ندارند، بلکه همه هستی را موضوع بحث خود قرار می‌دهند.
آیت‌الله العظمی سبحانی گفت: علمی که درباره اصل هستی و وجود بحث می‌کند و وجود واجب و ممکن را مورد بررسی قرار می‌دهد، از شرافت بالاتری برخوردار است؛ زیرا موضوع آن بسیار گسترده‌تر است. علم کلام و فلسفه الهی از این جهت جایگاه ویژه‌ای دارند؛ زیرا موضوع آنها شناخت خداوند، صفات الهی، وجود و مراتب هستی و مسائل بنیادی اعتقادی است.
این استاد برجسته حوزه علمیه قم با اشاره به تعبیر «فقه اکبر» درباره علم کلام اظهار داشت: از این جهت، علم کلام را فقه اکبر دانسته‌اند؛ زیرا این علم در حقیقت زیربنای بسیاری از معارف دینی است. همان‌گونه که ساختمان بدون زیربنای محکم استوار نمی‌ماند، معارف دینی نیز نیازمند مبانی اعتقادی محکم است. بنابراین کسانی که در این رشته مشغول تحصیل هستند، باید قدر این علم را بدانند.
آیت‌الله العظمی سبحانی خاطرنشان کرد: شما طلاب در کنار مباحث کلامی، فقه، اصول و ادبیات را نیز می‌خوانید که هرکدام در جای خود ارزشمند هستند؛ اما در این مرحله که به علم کلام اشتغال دارید، با فقه اکبر سر و کار دارید. بنابراین از دو جهت از شرافت برخوردار هستید؛ هم شرافت فقه اصغر و هم شرافت فقه اکبر. این نوع اشتغال علمی را باید بسیار جدی بگیرید.
برای فهم برخی معارف قرآن باید مبانی کلامی و فلسفی را آموخت
وی با تأکید بر ضرورت فراگیری دقیق علم کلام و فلسفه گفت: اگر علم کلام، که در مکتب شیعه با مباحث فلسفی نیز ارتباط پیدا کرده است، به‌درستی فرا گرفته نشود، در برخی موارد فهم معارف قرآن نیز دشوار خواهد بود.
آیت‌الله العظمی سبحانی افزود: در قرآن کریم آیاتی درباره همراهی و نزدیکی خداوند با انسان وجود دارد، در حالی که در مباحث اعتقادی ثابت می‌کنیم خداوند متعال جسم نیست و در مکان، جهت و زمان قرار نمی‌گیرد. این پرسش مطرح می‌شود که چگونه باید این مفاهیم را در مورد خداوند متعال فهمید. پاسخ دقیق این مسائل در مباحث کلامی و فلسفی قابل بررسی است. بنابراین اگر کسی بخواهد معارف قرآن را به‌صورت عمیق بفهمد، باید مباحث کلامی و فلسفی را نیز به‌درستی فرا گرفته باشد.
مبارزه با الحاد نیازمند علم کلام و فلسفه است
آیت‌الله العظمی سبحانی با تأکید بر ضرورت تقویت علوم اعتقادی گفت: نباید تصور کنیم حملات علیه مبانی اعتقادی و الهیاتی پایان یافته است؛ این شبهات همچنان وجود دارد و گاهی دوباره بروز و ظهور پیدا می‌کند. اگر بخواهیم با شبهات الحادی و اعتقادی مقابله کنیم، یکی از کلیدهای اصلی آن، همین علم کلام و مباحث فلسفه الهی است. هم برای فهم درست معارف قرآن و هم برای پاسخ‌گویی به شبهات اعتقادی و مقابله علمی با الحاد، باید این علوم را به‌صورت دقیق فرا گرفت.
وی خطاب به طلاب گفت: قدر این علم را بدانید و از استادان این رشته تقدیر کنید؛ منظم در کلاس‌ها حاضر شوید، مرتب درس بخوانید و این مسیر علمی را تا مراحل بالاتر ادامه دهید.
سیره امام صادق(ع) در تربیت نیروهای علمی برای دفاع از عقاید
آیت‌الله العظمی سبحانی با اشاره به سیره امام صادق(ع) در تربیت شاگردان متخصص در مباحث اعتقادی اظهار داشت: امام صادق(ع) برای مقابله با جریان‌های فکری و اعتقادی مختلف، شاگردانی را تربیت کرده بودند که بتوانند از مبانی اسلام دفاع کنند.
وی افزود: در کتاب شریف کافی آمده است که فردی از مصر نزد امام صادق(ع) آمد و اعلام کرد که می‌خواهد با شاگردان حضرت مناظره کند. امام نیز به یکی از یاران خود فرمودند افراد توانمند در مباحث علمی را پیدا کند تا با او گفت‌وگو و مناظره کنند. هشام بن حکم و دیگر شاگردان امام صادق(ع) در این عرصه تربیت شده بودند و در مناظرات علمی از مبانی اعتقادی اسلام دفاع می‌کردند. این اتفاق در دوره‌ای رخ داد که دوران سختی برای اهل‌بیت(ع) بود، اما امام صادق(ع) اهمیت می‌دادند که بخشی از نیروها را برای دفاع علمی از اصول اسلام تربیت کنند.
ضرورت تربیت متخصص برای پاسخ‌گویی به شبهات
آیت‌الله العظمی سبحانی با اشاره به برخی شبهات تاریخی درباره رابطه انسان و خداوند گفت: در دوره‌های مختلف، دیدگاه‌هایی مطرح شده که بر اساس آنها انسان در اصل آفرینش نیازمند خداوند است، اما پس از آفرینش خود را در مقام عمل مستقل می‌داند. در یکی از این مباحث، امام صادق(ع) با استفاده از استدلال قرآنی، نادرستی چنین دیدگاهی را روشن کردند.
این مرجع تقلید ادامه داد: در عبادت و نیایش، انسان همواره نیاز خود به خداوند و استعانت از او را اظهار می‌کند و همین مسئله نشان می‌دهد که نیاز انسان به خداوند تنها به اصل آفرینش محدود نیست. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که برای دفاع از مبانی اعتقادی، باید انسان‌هایی تربیت شوند که بتوانند با استدلال و منطق به شبهات پاسخ دهند.
امروز نیز حملات فکری و اعتقادی وجود دارد
آیت‌الله العظمی سبحانی گفت: امروز نیز حملات به مبانی دینی پایان نیافته است؛ هم در مسائل کلامی و اعتقادی شبهه وجود دارد، هم نسبت به احکام و هم نسبت به آداب و معارف دینی پرسش‌ها و شبهات مطرح می‌شود. حوزه‌های علمیه باید با تخصص‌های مختلف علمی وارد میدان شوند و پاسخ‌گوی این مسائل باشند. نمی‌توان در برابر شبهات جدید، بدون داشتن دانش تخصصی و استدلال محکم پاسخ داد.
علم، وسیله دفاع از دین و عالم، مایه عزت حوزه است
این مرجع تقلید با اشاره به روایتی از امام حسن عسکری(ع) درباره جایگاه عالم گفت: در کتاب «الاحتجاج» مرحوم طبرسی نقل شده است که فردی غیر از خاندان و نزدیکان امام حسن عسکری(ع) در محضر حضرت حضور یافت و امام با احترام ویژه از او استقبال کردند. برخی از نزدیکان حضرت نسبت به این رفتار اعتراض کردند، اما امام حسن عسکری(ع) در پاسخ، جایگاه علمی آن فرد و دفاع او از دین را مورد توجه قرار دادند و ارزش علم او را یادآور شدند. این روایت نشان می‌دهد که علم و عالمِ مدافع دین چه جایگاه و ارزشی دارد.
حوزه علمیه قم میراثی ارزشمند برای حفظ دین و اخلاق جامعه است
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به سابقه حوزه علمیه قم اظهار داشت: از تأسیس حوزه علمیه قم حدود ۱۰۵ سال می‌گذرد و این حوزه در طول این مدت، آثار و برکات فراوانی برای جامعه داشته است. نشاط دینی و علمی موجود در ایران، تا حد زیادی مرهون فعالیت‌های حوزه علمیه است. این حوزه در دوره‌های مختلف، گروه‌هایی از علما و روحانیون را تربیت کرده که توانسته‌اند دین، اخلاق و آداب مردم را حفظ و تقویت کنند. باید قدر حوزه علمیه قم و ارزش آن را بدانیم و با تمام توان، اهل کار و اهل فکر باشیم.
این نوع اشتغال علمی را جدی بگیرید
این مرجع تقلید در پایان خطاب به طلاب و پژوهشگران مؤسسه امام صادق(ع) گفت: این مسیر علمی را جدی بگیرید، منظم و مرتب در درس‌ها حاضر شوید و تحصیل را تا مراحل نهایی ادامه دهید؛ ان‌شاءالله این تلاش‌ها آثار خوبی خواهد داشت.
آیت‌الله العظمی سبحانی در پایان برای توفیق همگان در خدمت به اسلام و دین، سربازی حضرت ولی‌عصر(عج) و حفظ و تقویت حوزه علمیه قم دعا کرد.
تخصص در علم کلام نیازمند دانش عمیق در مبانی عقلی و نقلی است
حجت‌الاسلام‌والمسلمین ربانی در این مراسم با تبیین جایگاه علم کلام در میان علوم اسلامی، تخصص در این دانش را نیازمند فراگیری مبانی عقلی و نقلی، آشنایی با علوم مرتبط و برخورداری از مطالعه، تحقیق و تمرین مستمر دانست.
وی ضمن تبریک آغاز سال تحصیلی جدید به اساتید و دانش‌پژوهان اظهار داشت: امیدواریم با عنایات الهی و دعای حضرت ولی‌عصر(عج) بتوانیم وظیفه خود را در عرصه تحصیل و تحقیق برای دفاع از عقاید حقه اسلام و مکتب اهل‌بیت(ع) به‌درستی انجام دهیم.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین ربانی با قدردانی از حضور آیت‌الله العظمی سبحانی در این مراسم و بهره‌مندی از بیانات ایشان گفت: سالیان متمادی توفیق استفاده از محضر حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی را داشته‌ام و در مقطعی که برخی هم‌دوره‌ای‌های ما مسیر فقه و اصول را انتخاب کرده بودند، بنده مسیر علم کلام و مباحث اعتقادی را برگزیدم.
وی افزود: در آن زمان از حضرت آیت‌الله العظمی سبحانی درباره انتخاب این مسیر سؤال کردم و ایشان بدون تردید تأکید کردند که در مسیری که انتخاب کرده‌ام، تردید نکنم؛ این سخن برای بنده بسیار آموزنده و دلگرم‌کننده بود و بحمدالله توانستم این مسیر را ادامه دهم.
علم کلام در رأس علوم اسلامی
وی در ادامه با اشاره به جایگاه علم کلام در میان علوم اسلامی اظهار داشت: اسلام دارای سه بخش اصلی اعتقادات، اخلاق و اعمال است و به تناسب این سه بخش، علوم مرتبط با اعتقادات، اخلاق و فقه شکل گرفته‌اند. اعتقادات نسبت به اخلاق و اعمال از اولویت برخوردار است و علم مربوط به اعتقادات، یعنی علم کلام، از این جهت جایگاه ویژه‌ای در میان علوم اسلامی دارد و می‌توان آن را از علوم پایه و اساسی معارف اسلامی دانست.
استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: بسیاری از علوم اسلامی در مباحث خود به مسائل کلامی نیازمند هستند؛ برای نمونه، در تفسیر، موضوع سخن خداوند و کلام الهی مطرح است، در فقه، بحث تکلیف و ضرورت امتثال احکام مطرح می‌شود و در علم حدیث نیز موضوعاتی مانند عصمت معصوم(ع) از مباحث کلامی به شمار می‌رود. بنابراین علوم اسلامی از جهات مختلف با علم کلام ارتباط دارند و علم کلام علاوه بر نقش بنیادی در تبیین اعتقادات، در دفاع از مبانی علوم اسلامی نیز نقش‌آفرین است.
مباحث کلامی؛ عقلی و نقلی
وی با اشاره به منابع علم کلام گفت: از آنجا که بخشی از مباحث کلامی بر عقل و بخشی بر نقل استوار است، می‌توان مباحث اعتقادی را از جهت منبع به سه دسته تقسیم کرد؛ بخشی از اعتقادات عقلی محض هستند، بخشی صرفاً نقلی‌اند و عقل به جزئیات آنها دسترسی ندارد و بخشی نیز هم از طریق عقل و هم از طریق نقل قابل بررسی هستند.
استاد حوزه علمیه قم افزود: مباحث مربوط به وجود خداوند، علم، قدرت و حکمت الهی از جمله مباحثی هستند که جنبه عقلی دارند و از مباحث پایه‌ای در شناخت اعتقادات به شمار می‌روند؛ در مقابل، برخی جزئیات مربوط به عالم برزخ و معاد در حوزه مباحث نقلی قرار می‌گیرند و بخشی از مباحث خداشناسی، نبوت و امامت نیز هم از جنبه عقلی و هم نقلی قابل بررسی هستند.
تخصص؛ عبور از مباحث عمومی به مباحث عمیق
حجت‌الاسلام‌والمسلمین ربانی در تبیین مفهوم تخصص اظهار داشت: در هر علمی، بخشی از مباحث، عمومی و مشترک است و همه کسانی که می‌خواهند در آن علم تحصیل و تحقیق کنند باید آن مباحث را بیاموزند؛ اما پس از آن، مباحث تخصصی در موضوعات ویژه مطرح می‌شود.
وی افزود: برای نمونه در پزشکی، پزشک عمومی با مجموعه‌ای از بیماری‌ها و مسائل آشناست، اما پس از آن رشته‌های تخصصی شکل می‌گیرد و فرد در حوزه‌ای مشخص دانش و مهارت عمیق‌تری پیدا می‌کند. در فلسفه نیز مباحث عمومی وجود دارد و پس از آن ممکن است فرد در یکی از مکاتب یا شاخه‌های خاص فلسفی به تخصص برسد. در علم کلام نیز همین مسئله وجود دارد؛ فرد ابتدا باید مباحث عمومی و پایه را فرا بگیرد و سپس در مراحل بالاتر، در حوزه‌های تخصصی کلامی به دانش و مهارت عمیق دست پیدا کند.
تخصص در علم کلام نیازمند زمان و تلاش مستمر است
وی با تأکید بر اینکه تخصص علمی بدون تلاش مستمر حاصل نمی‌شود، گفت: کسی که می‌خواهد در علم کلام به تخصص برسد، باید بخش قابل توجهی از وقت خود را به این علم اختصاص دهد؛ تخصص با سخن گفتن و علاقه‌مندی صرف حاصل نمی‌شود و نیازمند سال‌ها مطالعه، تحصیل، مباحثه و تحقیق است. دانش‌پژوهی که قصد دارد در این عرصه متخصص شود باید مسیر علمی خود را با جدیت ادامه دهد و در کنار آموزش، به پژوهش و بررسی عمیق مسائل نیز توجه داشته باشد.
متکلم باید هم علوم عقلی و هم علوم نقلی را بشناسد
وی با بیان اینکه علم کلام از علوم عقلی و نقلی بهره می‌گیرد، اظهار داشت: کسی که می‌خواهد در علم کلام به تخصص برسد، باید با مبانی عقلی و نقلی آشنا باشد. در بخش مبانی عقلی، علم منطق از اهمیت برخوردار است و طلبه باید بتواند مباحث منطقی و به‌ویژه مباحث مربوط به قضایا و استدلال را به‌درستی فرا بگیرد.
استاد حوزه علمیه قم افزود: معرفت‌شناسی نیز از مباحث لازم برای دانش‌پژوه کلامی است؛ زیرا متکلم در بسیاری از مسائل اعتقادی با پرسش‌هایی درباره شناخت، اعتبار معرفت و راه‌های دستیابی به حقیقت مواجه است.
وی، هستی‌شناسی را از دیگر مبانی مهم علم کلام دانست و گفت: مباحثی مانند علت و معلول، واجب و ممکن، واحد و کثیر و مباحث مربوط به مجرد و مادی، در بسیاری از استدلال‌های کلامی کاربرد دارند و دانش‌پژوه کلامی باید با این مباحث آشنایی کافی داشته باشد. متکلم لازم نیست در همه مسائل فلسفی صاحب یک دیدگاه خاص باشد، اما باید مباحث فلسفی را بشناسد و بتواند درباره آنها با استدلال علمی بحث کند.
آشنایی با علوم نقلی؛ ضرورتی برای پژوهش کلامی
وی در ادامه به مبانی نقلی علم کلام اشاره کرد و گفت: علوم ادبی، علم رجال، علم اصول فقه و تاریخ اسلام از جمله دانش‌هایی هستند که برای پژوهش کلامی اهمیت دارند. گاهی یک مسئله اعتقادی از یک روایت آغاز می‌شود، سپس نیازمند بررسی سند و راویان است و در ادامه ممکن است برای فهم زمینه تاریخی آن، مراجعه به منابع تاریخی ضروری باشد.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به نمونه‌ای از مباحث مربوط به مسئله امامت گفت: در برخی مباحث کلامی، پژوهشگر ابتدا با یک روایت مواجه می‌شود، سپس برای بررسی اعتبار آن به علم رجال مراجعه می‌کند و در مرحله بعد برای شناخت شرایط و زمینه صدور روایت، به منابع تاریخی نیاز پیدا می‌کند. این ارتباط میان کلام، حدیث، رجال و تاریخ نشان می‌دهد که متکلم نمی‌تواند نسبت به علوم مرتبط با مباحث اعتقادی بی‌نیاز باشد.
پژوهش؛ مرحله مهم در تربیت متخصص کلام
حجت‌الاسلام‌والمسلمین ربانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اهمیت پژوهش در مراحل تخصصی گفت: در مراحل بالاتر تحصیل، دانش‌پژوه باید از حالت صرفاً آموزشی عبور کند و به سمت تحقیق و تولید علمی حرکت کند. در این مرحله، استاد نباید همه مطالب را از ابتدا تا انتها به دانش‌پژوه ارائه کند؛ بلکه باید زمینه‌ای فراهم شود تا دانش‌پژوه خودش مسئله را بررسی کند، مطالعه داشته باشد، دیدگاه‌های مختلف را ببیند، با استاد و دیگر دانش‌پژوهان گفت‌وگو کند و در نهایت به جمع‌بندی علمی برسد.
وی افزود: چنین روشی موجب می‌شود دانش‌پژوه به‌تدریج قدرت تحلیل، استدلال، تحقیق و نویسندگی پیدا کند و بتواند در آینده به‌عنوان مدرس، پژوهشگر و نظریه‌پرداز در عرصه علم کلام فعالیت کند.
تجربه علمی باید به تربیت محقق منجر شود
حجت‌الاسلام‌والمسلمین ربانی با اشاره به تجربه خود در تدریس و پژوهش گفت: بخشی از آثار علمی که در زمینه روش‌شناسی متکلمان شیعه منتشر شده، حاصل همین فرایند آموزشی و پژوهشی است؛ به این معنا که دانش‌پژوه با موضوع مواجه می‌شود، تحقیق می‌کند، نوشته خود را ارائه می‌دهد و پس از نقد و اصلاح، به اثر علمی تبدیل می‌شود. این فرایند ممکن است برای استاد و دانش‌پژوه زمان‌بر باشد، اما نتیجه آن تربیت فردی است که توانایی تحقیق و نگارش علمی پیدا کرده است.
جمع میان تحصیل حوزوی و تخصص در کلام
وی در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی جمع میان دروس عمومی حوزه و تحصیل تخصصی در علم کلام گفت: برای این مسئله باید میان مراحل مختلف تحصیل تفاوت قائل شد و متناسب با سطح علمی دانش‌پژوه، شیوه آموزش و پژوهش را تنظیم کرد. در مراحل ابتدایی، باید آموزش به‌گونه‌ای باشد که دانش‌پژوه ضمن آشنایی با مباحث کلامی، فرصت کافی برای انجام وظایف اصلی تحصیلی خود داشته باشد؛ اما هرچه به مراحل بالاتر می‌رسد، باید سهم مطالعه، مباحثه، تحقیق و پژوهش افزایش پیدا کند. در مراحل تخصصی‌تر، کیفیت علمی و استعداد دانش‌پژوه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و هدف باید تربیت افرادی باشد که بتوانند در آینده در جایگاه مدرس، پژوهشگر و صاحب‌نظر در علم کلام فعالیت کنند.
ضرورت تربیت متخصصان توانمند در علم کلام
استاد حوزه علمیه قم در پایان با تأکید بر اهمیت تربیت متخصص در علوم اعتقادی گفت: علم کلام برای دفاع علمی از عقاید اسلامی و پاسخ‌گویی به مسائل اعتقادی نیازمند نیروهای متخصص است و رسیدن به این تخصص، نیازمند مطالعه عمیق، آشنایی با علوم پایه، تحقیق مستمر و تجربه علمی است.
وی ابراز امیدواری کرد: دانش‌پژوهان مؤسسه امام صادق(ع) با بهره‌گیری از محضر استادان و تلاش علمی مستمر بتوانند در مسیر شناخت عمیق معارف اعتقادی و دفاع علمی از مکتب اهل‌بیت(ع) گام بردارند.
............
انتهای پیام/
نظر شما