لبه پرتگاه، نقطه یقین؛ «إِنَّ معیَ رَبِّی سیَهدین» در اندیشه راهبردی رهبر شهید

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: قرآن کریم در سوره شعراء لحظه‌ای سرنوشت‌ساز را روایت می‌کند: هنگامی که سپاه فرعون از پشت سر نزدیک می‌شد و دریا پیش روی بنی‌اسرائیل گسترده بود، آنان فریاد برآوردند: «إِنَّا لَمُدْرَکُونَ» ـ ما قطعاً گرفتار خواهیم شد.[۱] اما پاسخ موسی(ع) به کلی متفاوت بود: «قَالَ کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ» گفت: هرگز! همانا پروردگارم با من است و به‌زودی مرا هدایت خواهد کرد.[۲] این آیه در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیت‌الله خامنه‌ای، جایگاهی ویژه دارد. او این آیه را نه صرفاً یک تسلّی مذهبی در لحظه بحران، بلکه به‌عنوان یک الگوی راهبردی عملیاتی برمی‌کشد؛ الگویی درباره چگونگی حفظ ثبات راهبردی در شرایطی که توازن قدرت به‌ظاهر به زیان جبهه حق است. 

 «کَلَّا» به‌مثابه ردّ گفتمان شکست

رهبر شهید در بیانات خود این آیه را در بستری تقابلی به کار می‌گیرد. در سخنرانی سال ۱۳۹۵، او دو نگرش را رودرروی هم قرار می‌دهد: «اگر کسی به تقلید از روحیّه‌های ضعیف بنی‌اسرائیل می‌گوید که "اِنّا لَمُدرَکون" ـ حالا به ما می‌رسند و پدر ما را در می‌آورند ـ ما هم به تقلید از حضرت موسی عرض می‌کنیم که «کَلّا اِنَّ مَعِیَ رَبّی سَیَهدین".»

نکته کلیدی در واژه «کَلَّا» نهفته است. این حرف در زبان عربی برای قطع کردن و ردّ قاطع منطق مخاطب به کار می‌رود. رهبر شهید این واژه را نه یک تسلّی ساده، بلکه یک ردع و نهی قاطع از پذیرش منطق شکست می‌دانند. در بیانات سال ۱۳۹۵، ایشان دو گفتمان را رودرروی هم قرار می‌دهند: گفتمان «اِنّا لَمُدرَکون» (ضعف و تسلیم) در برابر گفتمان «کَلّا اِنَّ مَعِیَ رَبّی سَیَهدین» (قدرت و ایستادگی).[۳]

رهبر شهید از این ساختار نتیجه‌ای راهبردی می‌گیرد: خطای بنی‌اسرائیل این نبود که خطر را دیدند ـ خطر واقعی بود ـ بلکه این بود که از دیدن خطر، نتیجه‌گیری قطعیِ شکست کردند. «کَلَّا» دقیقاً همان نقطه‌ای است که این زنجیره منطقی را قطع می‌کند. این خوانش با تأکید رهبر شهید در سال ۱۳۹۲ هم‌راستاست که این صحنه را «درس» نامید و پرسید: «با خدا باشید، خدای متعال مگر وامی‌گذارد بنده‌ای را که با او باشد؟»[۴]

معیت الهی به‌عنوان «عامل ایجابی و فعال»

مهم‌ترین یافته در تحلیل اندیشه رهبر شهید این است که «معیت الهی» در نگاه ایشان یک مفهوم سلبی و انفعالی (یعنی صرفاً پناه‌جویی و انتظار معجزه) نیست، بلکه یک عامل ایجابی و فعال است. این معیت از سه مسیر به تغییر موازنه قوا منجر می‌شود:

نخست، هدایت در تصمیم‌گیری: «سَیَهْدِینِ» یعنی خداوند راه درست را در لحظات حساس به رهبران و ملت نشان می‌دهد.

دوم، تزریق آرامش در بحران: در لحظه‌ای که ترس بر جمع غلبه کرده بود، موسی (ع) با اتکا به معیت الهی، آرامش را به میدان آورد.

سوم، تقویت روحیه ایستادگی: این باور که «خدا با ماست» به مقاومت‌کنندگان قدرت ایستادن می‌دهد.[۵] این خوانش با آیه ۴۰ سوره توبه نیز پیوند می‌خورد: «لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا» — غمگین نباش، همانا خدا با ماست.[۶] رهبر شهید در پی مقایسه این دو نیست؛ او ساختار مشترک آن‌ها را برمی‌کشد: هر دو در یک بن‌بست فیزیکی، از پذیرش «پایان قطعی» سر باز می‌زنند. منبع قدرت نه جهل به خطر است و نه انکار آن، بلکه یقین به همراهی است.

 پیوند با یقین عملی و «ورود به میدان»

رهبر شهید در بیانات سال ۱۴۰۳، «توکل» را با یک شرط راهبردی پیوند می‌زنند: «توکّل به خدا کنیم، با این دو شرط: اوّلاً یقین داشته باشیم... ثانیاً وارد میدان بشویم.»[۷] او سپس به آیه «فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غَالِبُونَ»[۸] اشاره می‌کند و می‌گوید کسانی که وارد نشدند، پیروزی را هم به دست نیاوردند. این بدان معناست که «معیت الهی» جانشین عمل نیست؛ توانمندساز عمل است. «سَیَهْدِینِ» وعده هدایت است، نه وعده جانشینی. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که تفسیر ایشان را از یک وعده صرفاً غیبی، به یک راهبرد عملیاتی تبدیل می‌کند. خداوند  سوره طلاق می‌فرماید: «وَمَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» ـ و هر کس بر خدا توکل کند، خدا او را کافی است.[۹] رهبر شهید این آیه را با همان شرط راهبردی پیوند می‌زند: توکل بدون ورود به میدان، توکل نیست.

خطای محاسباتی دشمن

عمیق‌ترین کاربرد این آیه در اندیشه رهبر شهید، پیوند آن با شکست نظام‌مند محاسبات دشمن است.او در سخنرانی سال ۲۰۱۸ درباره همین آیه تصریح می‌کند: اگر ما این کمک الهی را حفظ کنیم، بدانید که حتی اگر برخی در جهان قدرتی ده برابر آمریکا داشته باشند ـ چه رسد به خود آمریکا ـ قدرت الهی که همراه ماست بر آنان پیروز خواهد شد.[۱۰]

معنای راهبردی این سخن روشن است: منطق بازدارندگی دشمن بر قدرت قابل محاسبه بنا شده است. وقتی فرعون توازن میان سپاه خود و بردگان فراری را محاسبه کرد، نتیجه‌اش «إِنَّا لَمُدْرَکُونَ» بود ـ و در منطق مادی، این نتیجه درست بود. اما موسی متغیری وارد کرد که قابل محاسبه دشمن نبود: «إِنَّ مَعِیَ رَبِّی». رهبر شهید در بیانات سال ۱۳۹۲، این واقعه را یک «درس» می‌نامند: «از دشمنان نبایستی یک بیمی انسان به خودش راه بدهد. و اتکاء به حمایت الهی امر بسیار مهمی است... با خدا که باشیم، خدای متعال کمک می‌کند.»[۱۱]

ایشان در نهایت نتیجه می‌گیرند که اگر این «امداد الهی» را حفظ کنیم، حتی اگر دشمن ده برابر قدرت مادی داشته باشد، قدرت الهی که همراه ماست بر آنان پیروز خواهد شد.[۱۲] به بیان دیگر، یقین رهبر، کالای عمومی است؛ تابش آن، کل ساختار روانی جمع را تغییر می‌دهد.

از یقین به عمل در نگاه رهبر شهید، بن‌بست‌ها جایگاهی برای آزمایش یقین هستند، نه برای توقف 

رهبر شهید در بیانات سال ۱۴۰۳ تأکید می‌کند که جبهه مقاومت «نه از پیروزی‌ها مغرور باید بشود، نه از شکست‌ها مأیوس»؛ و «غرور» را سم و «انفعال» را زهر می‌نامد.[۱۳] این چارچوب دقیقاً با صحنه دریا هم‌خوانی دارد: نه ترسِ فلج‌کننده، نه اعتمادِ کاذب ـ بلکه ادراکِ تحریف‌نشده از موقعیت. او در سال ۱۳۷۷ در دیدار با مسئولان جهاد سازندگی می‌گوید: «من به‌روشنی می‌بینم که دست قدرت لایزال الهی پشت سر این ملت است و این ملت را هدایت می‌کند: "إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ".»[۱۴] 

این جمله، جمع‌بندی نهایی همان منطقی است که از سوره شعراء آغاز شد: «معیت الهی» حالتی نیست که انسان را از خطر مصون کند، بلکه قدرتی است که او را قادر می‌سازد در دل خطر، درست عمل کند. «سَیَهْدِینِ» وعده پیش‌بینی نتیجه نیست؛ وعده قابل دسترس بودن راه درست است.

بنابراین آیت‌الله خامنه‌ای با خوانش راهبردی از  سوره شعراء، الگویی ارائه می‌دهد که در آن «کَلَّا» موسی نه یک معجزه یک‌باره، بلکه یک موضع قابل تکرار است: در لحظه‌ای که توازن قدرت ناامیدکننده می‌نماید، از پذیرش «پایان تعیین‌شده توسط دشمن» سر باز زدن. ایمان به معیت الهی، در این چارچوب، جایگزین عمل نیست ـ بلکه شرط امکان عمل صائب است. و همین است که آن را از یک تسلّی روحی، به یک اصل راهبردی تبدیل می‌کند.

پی‌نوشت‌:

[۱] قرآن کریم، سوره شعراء، آیه ۶۱: «فَلَمَّا تَرَاءَی الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَی إِنَّا لَمُدْرَکُونَ».

[۲] قرآن کریم، سوره شعراء، آیه ۶۲: «قَالَ کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ».

[۳] کلیپ صوتی «ان معی ربی»، ۱۳۹۵/۰۹/۰۳، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری.

[۴] فیلم «إنّ معی ربّی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، بر اساس بیانات ۱۳۹۲/۱۲/۱۵.

[۵]طرح «اِنَّ مَعِیَ رَبّی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، بر اساس بیانات ۱۳۹۵/۰۹/۰۳.

[۶]سوره توبه، آیه ۴۰: «لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا».

[۷]فیلم «جهت | دو شرط حل مشکلات»، ۱۴۰۳/۱۱/۱۸، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری.

[۸]سوره مائده، آیه ۲۳: «فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غَالِبُونَ».

[۹] سوره طلاق، آیه ۳: «وَمَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ».

[۱۰] The story of the Bani-Israel running away from Pharaoh, narrated by Imam Khamenei, KHAMENEI.IR, ۲۰۱۸/۱۲/۲۵

[۱۱]فیلم «إنّ معی ربّی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، بر اساس بیانات ۱۳۹۲/۱۲/۱۵.

[۱۲]The story of the Bani-Israel running away from Pharaoh, narrated by Imam Khamenei, KHAMENEI.IR, ۲۰۱۸/۱۲/۲۵

[۱۳] فیلم «جهت | سم غرور، زهر انفعال»، ۱۴۰۳/۰۹/۲۱، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری.

[۱۴] بیانات در دیدار جمعی از مسئولان جهاد سازندگی، ۱۳۷۷/۰۷/۱۵، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری، متن کامل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-print?id=۲۹۰۹

فیروزه دلداری؛ پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی

..........................

پایان پیام