خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ لویی آلتوسر، فیلسوف مارکسیست فرانسوی، در نظریه «دستگاههای ایدئولوژیک دولت» استدلال کرد که قدرت مدرن دیگر صرفاً از طریق سرکوب و زور اعمال نمیشود؛ بلکه از طریق نهادهایی مانند مدرسه، دانشگاه، کلیسا و رسانه، «سوژهها» را شکل میدهد و سلطه را طبیعی جلوه میدهد. این همان منطقی است که امروز ذیل مفهوم «قدرت نرم» شناخته میشود: جذب به جای اجبار، شکلدهی به ترجیحات به جای تحمیل اراده. (۱)
دانشگاه آمریکایی بیروت (AUB) به عنوان یکی از قدیمیترین و معتبرترین دانشگاههای منطقه، از سال ۱۸۶۶ در لبنان فعالیت میکند. این دانشگاه که درجاتش رسماً توسط هیئت امنای نیویورک ثبت میشود، امروز بیش از ۹۷۰۰ دانشجو از ۹۰ کشور جهان دارد و شهریه سالانه آن در برخی دانشکدهها از ۳۹ هزار دلار فراتر میرود. اما آنچه این دانشگاه را به موضوعی قابل تأمل تبدیل میکند، ترکیب جمعیتی خاص آن است. (۲)
آلتوسر و منطق قدرت نرم
آلتوسر تحت تأثیر آنتونیو گرامشی، مفهوم «هژمونی» را بسط داد. از نگاه او، دولت مدرن دو نوع دستگاه دارد: دستگاههای سرکوبگر (پلیس، ارتش، زندان) و دستگاههای ایدئولوژیک (آموزش، دین، خانواده، رسانه). دستگاههای ایدئولوژیک کارشان نه اجبار، بلکه «متقاعدسازی» است. آنها ارزشها و هنجارهایی را در افراد درونی میکنند که نتیجهاش پذیرش نظم موجود به عنوان امری طبیعی و بدیهی است.
این چارچوب نظری، دقیقاً همان چیزی است که امروز ذیل «قدرت نرم» فهمیده میشود. جوزف نای این مفهوم را چنین تعریف کرد: توانایی شکلدهی به ترجیحات دیگران از طریق جذابیت و اقناع، نه از طریق پرداخت رشوه یا تهدید. دانشگاه، در این میان، یکی از کارآمدترین ابزارهاست. زیرا نه فقط دانش میآموزد، بلکه زبان، روش تفکر، شبکه ارتباطی و «نگاه به جهان» را نیز منتقل میکند.
.

.
AUB بهعنوان پل اطلاعاتی و منابع
تحقیقات دانشگاهی نشان میدهد دانشگاه آمریکایی بیروت، دانشگاه سن خوزه بیروت و دانشگاه آمریکایی قاهره، به عنوان «پلهای اطلاعات و منابع» بین جوامع غربی و جوامع میزبان خاورمیانهای عمل میکنند. این دانشگاهها اطلاعات، افراد و منابع را بین دو جامعه جابهجا میکنند. فارغالتحصیلان معمولاً به پستهای تأثیرگذار در حوزههای دولتی، سیاسی، تجاری، رسانهای و فرهنگی ارتقا مییابند و بر جامعه خود اثر میگذارند.
اینکه AUB در لبنان، کشوری که از دل آن حزبالله و مقاومت علیه اسرائیل برخاسته حضور دارد، از منظر قدرت نرم معنادار است. اگر هدف، شکلدهی به نسلهای آینده نخبگان لبنانی باشد، هیچ نهادی به اندازه یک دانشگاه معتبر نمیتواند این کار را انجام دهد.
معمای شیعیان در AUB
ادعای مهمی که در این زمینه مطرح میشود، حضور چشمگیر شیعیان در AUB است. برخی منابع مدعی هستند ۸۰٪ کارکنان و کارمندان دانشگاه آمریکایی و بیمارستان آن، و ۷۰٪ دانشجویان، از شیعیان هستند. البته این یک آمار رسمی نیست. آمار رسمی AUB تنها توزیع ملیتی را نشان میدهد (۸۳٪ لبنانی، ۱۷٪ بینالمللی) و توزیع مذهبی را منتشر نمیکند.
با این حال، اگر حتی بخشی از این ادعا درست باشد، پرسش مهمی را برمیانگیزد: چرا یک دانشگاه با خاستگاه میسیونری آمریکایی، که به گفته محققان اهداف اولیهاش دعوت به مسیحیت بوده، اینچنین برای جامعه شیعی لبنان جذابیت دارد؟
پاسخ را شاید باید در جای دیگری جست. برای خانوادههای شیعه، بهویژه در مناطق جنوبی و بقاع، AUB نماد تحرک اجتماعی است. این دانشگاه جایگزینی برای دانشگاههای دولتی ضعیف یا دانشگاههای مذهبی خاص ارائه میدهد. اما همین جذابیت، دقیقاً همان نقطهای است که قدرت نرم عمل میکند: وقتی یک جامعه برای پیشرفت، ناچار به ورود به نهادهای دیگری شود که ارزشها، زبان و شبکههای ارتباطی متفاوتی را تحمیل میکنند.
.

.
از شیعیان لبنان تا مقاومت
نکته کلیدی اینجاست که شیعیان لبنان تنها یک اقلیت مذهبی نیستند. آنها جامعهای هستند که از دل آن حزبالله، جنبش امل و مقاومت علیه اشغال اسرائیل بیرون آمده است. اگر هدف قدرت نرم آمریکا، شکلدهی به افکار نسلهای آینده این جامعه باشد، AUB میتواند یکی از مسیرهای این شکلدهی باشد.
آلتوسر تأکید میکرد که دستگاههای ایدئولوژیک، سوژهها را «فرا میخوانند» و آنها را در هویتهای خاصی جای میدهند. دانشجویی که وارد AUB میشود، با یک نظام ارزشی، روش تفکر و شبکه اجتماعی مواجه میشود که میتواند تعلقهای قبلی او را تضعیف یا بازتعریف کند. این فرایند نه با زور، بلکه با جذابیت انجام میشود. و همین آن را خطرناکتر میکند.
نتیجهگیری
نظریه آلتوسر درباره دستگاههای ایدئولوژیک، چارچوبی برای فهم نقش دانشگاههایی مانند AUB ارائه میدهد. این دانشگاه نه صرفاً یک نهاد آموزشی، بلکه یک «پل اطلاعاتی و منابع» است که میتواند به ابزار قدرت نرم تبدیل شود. حضور گسترده شیعیان در آن، چه به عنوان کارمند و چه به عنوان دانشجو، پرسشبرانگیز است. آیا این حضور نتیجه جذابیت طبیعی یک دانشگاه معتبر است، یا بخشی از راهبردی آگاهانه برای نفوذ در جامعهای که مقاومت از دل آن برخاسته است؟
زهرا صالحیفر، رسانهپژوه
منابع
۱. حسین قنبری، قدرت معنایی و ساختار؛ خوانشی از اندیشههای آلتوسر، گرامشی و فوکو، نشر: نگاه معاصر، ص ۳۵.
۲. دانشنامه جهان اسلام، دانشگاه آمریکایی بیروت.
..........................
پایان پیام
نظر شما