خبرگزاری بینالمللی اهلبیت (ع) ـ ابنا: نماز و کیفیت برگزاری آن، تأثیر مستقیمی بر زندگی و حال روحی انسان دارد. عبادتی که از روی عادت و بدون توجه انجام شود، نمیتواند آثار عمیق معنوی خود را در وجود انسان آشکار کند؛ اما هنگامی که با حضور قلب، خشوع و توجه به معنا و حقیقت عبادت همراه شود، میتواند آرامش روحی، پاکی درون و ارتباط انسان با خداوند متعال را تقویت کند. در همین زمینه، حجتالاسلام فرجی، کارشناس اخلاق، درباره نقش طهارت باطن در رسیدن به حضور قلب و راههای تبدیل عبادت عادی به عبادتی حقیقی و معنادار، توضیحاتی بیان کرده است.
پرسش:
چطور میتوانم نیت خود را از عادت به عبادت آگاهانه ارتقا دهم؟
چگونه میتوانم احساس ارتباط زنده با خدا را در طول نماز تجربه کنم؟
بسم الله الرحمن الرحیم، بصورت مجمل میتوان پاسخ این سوال را اینطور بیان کرد:
۱. جنبه ظاهری عبادات (آداب صلاة):
یک جهت در عبادات، جنبه ظاهری آنهاست که بحث «آداب عبادت» یا در ارتباط با نماز، «آدابالصلاة» مطرح میشود؛ اینکه انسان به چه نحوی وضو بگیرد، در این وضو گرفتن چه آدابی را مراعات کند، لباسش چگونه باشد، محل نمازش چه خصوصیتی داشته باشد و خود نمازگزار در حال نماز خواندن چه آدابی را باید مراعات کند؛ مثلاً در حال تکبیرةالإحرام، رکوع یا سجده به کجا نگاه کند؟
اینها جنبههای ظاهری قضیه است؛ یعنی آداب مکان نمازگزار، لباس نمازگزار و نوع عملکردی که در ارتباط با هر یک از اعمال و حرکات نماز دارد. با این حال، اینها همه زمینهای است برای رسیدن به جنبههای باطنی نماز و راه یافتن به اعماق معنوی، باطنی و روحی آن که بسیار میتواند تأثیرگذار باشد.
۲. جنبه اسرار نماز (اسرار الصلاة):
جنبه دیگری که در عبادات و بهویژه نماز وجود دارد، گاهی تعبیر به «اسرار نماز» یا «اسرارالصلاة» میشود. بزرگانی مانند مرحوم میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، خود حضرت امام (ره) یا حضرت آیتالله جوادی آملی، کتابهایی با همین عنوان «اسرارالصلاة» دارند؛ همانطور که کتابهایی نیز با عنوان «آدابالصلاة» نوشته شده است. این اسرار، در واقع به جنبههای روحی و معنوی نماز میپردازند.
۳. حضور قلب و طهارت باطنی (حقیقت نماز):
البته باید دقت داشته باشیم که این موارد، جنبههای نظری مسئله است؛ وگرنه راه یافتن به حقیقت نماز، ارتباط با خدای متعال و خارج کردن نماز از حالت عادت (که برای انسان ملکه شده است)، به گونهای که انسان در مراحل بعد بتواند این عبادت را با خضوع و خشوع بهجا آورد، لوازم دیگری نیاز دارد که شاید در این مجال نگنجد. در روایات ما به این نکته توجه شده است که عبادت، نیاز به یک جنبه باطنی به نام «حضور قلب» دارد.
این حضور قلب، یک بخشش ممکن است جنبههای ظاهری از قبیل تمرکز داشته باشد؛ اما بخش مهم دیگر آن، بستر و ضمیمهای است که این تمرکز و توجه را حاصل میکند و آن «طهارت باطنی» است. شخص در اثر دوری از آلودگیها، گناهان و رذائل اخلاقی میتواند این زمینه را فراهم کند و به طهارت باطنی دست یابد. این طهارت باطنی، سنخیتی میان عبادتکننده (نمازگزار) و عالمی که میخواهد با آن مرتبط شود (عالم ملکوت) ایجاد میکند. هرچه این طهارت باطنی افزایش یابد، سنخیت میان انسان و آن عالم بیشتر میشود و به همان میزان، فرد میتواند حالت حضور قلب بیشتری کسب کند و خشوع و خضوع قلبی را با قوت بیشتری در خود بروز دهد و به آن دست یابد.
لذا لازمه اینکه انسان بتواند از این عادتها خارج شود و عبادتش عبادتی معنادار، با روح و جاندار باشد، یک بخشش همان توجهات ظاهری است؛ چنانکه حضرت آقا (رهبر شهید) اشارهای دارند و میفرمایند: «شما وقتی نماز میخوانید، به این توجه داشته باشید که در مقابل خدای متعال ایستادهاید و با او صحبت میکنید.»
این یک توجه ظاهری، تمرکز و حالت القایی است تا من این توجه را پیدا کنم که دارم با وجودی ارتباط برقرار میکنم و لازمه این ارتباط، توجه و تمرکز است. اما حقیقت این توجه را همان طهارت باطنی برای انسان حاصل میکند؛ یعنی دوری از گناهان، رذائل اخلاقی و صفات نفسانی پست. هرچه انسان بتواند باطن خود و اعضا و جوارحش را از این رذائل و گناهان تطهیر کند، به همان میزان در تحصیل این توجه و دور شدن از عادتها موفقتر خواهد بود تا روحی را در عبادات و نمازش بدمد و عبادتی حقیقی، توأم با توجه و حضور قلب داشته باشد.
عرض کردم که این مسئله جنبههای بسیار وسیعی دارد؛ من تلاش کردم در حد این چند دقیقه، نمای کلی از این حیطه وسیع را بیان کنم. اگر انسان موفق شود وجود خود را از آلودگیها تطهیر کند، میتواند با عواِلم دیگر مانند عالم ملکوت ارتباط برقرار کند؛ چرا که با آن عوالم سنخیت پیدا کرده و این طهارت، بستر لازم و مناسبی برای ایجاد چنین ارتباطی است.
البته جنبههای ظاهری که از آنها با عنوان «آداب الصلاة» یاد کردیم نیز در تقویت و تحصیل این جنبه به انسان کمک میکنند. یکی از این جنبهها در ابتدای این ارتباط، توجه به معانی کلمات و الفاظی است که انسان در نماز بیان میکند؛ هرچند اینها جنبههای توجه ظاهری یا همان تمرکز و توجه به مفاهیم است. اما حقیقت این ارتباط، از این توجهات ظاهری عبور میکند و به «توجه حقیقی» یا همان «ارتباط حضوری» میرسد.
نمازگزار اگر در ادامه موفق شود با درک حضور، با خدای متعال ارتباط برقرار کند، وارد مفاهیم معرفتی و معارف عمیقتری میشود.
انشاءالله خداوند متعال به همه ما توفیق دهد که در مسیر بندگیاش موفق باشیم و بتوانیم این معارف نورانی را در زندگی عملیمان نیز پیاده کنیم.
سمیرا گلکار خبرگزاری بینالمللی ابنا
نظر شما