به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ مطالعهای که «شادی ابراهیم» پژوهشگر، تهیه و مرکز مطالعات شبکه الجزیره منتشر کرده است، از تبدیلشدن آذربایجان به شریکی راهبردی برای رژیم صهیونیستی در مرزهای شمالی ایران حکایت دارد. رابطهای که از همکاریهای دیپلماتیک و تجاری فراتر رفته و به شراکتی نظامی، اطلاعاتی و اقتصادی تبدیل شده است. این رابطه بر مبنای معادله مبادله منافع شکل گرفته است، باکو بخش قابلتوجهی از نیازهای نفتی رژیم صهیونیستی را تأمین میکند و تلآویو در مقابل، تسلیحات و فناوریهای پیشرفته نظامی در اختیار آن قرار میدهد.
به گفته این پژوهشگر، معادله آذربایجان بر بهرهگیری همزمان از دو ظرفیت استوار است که ترکیه بهعنوان حامی سیاسی و پل ارتباطی منطقهای و رژیم صهیونیستی بهعنوان تأمینکننده فناوری پیشرفته و توانمندیهای امنیتی میباشد.
این مطالعه به اظهارات «حکمَت حاجیاف» دستیار رئیسجمهور آذربایجان در امور خارجی، استناد میکند که گفته است هم کشور ترکیه و هم رژیم صهیونیستی به ما اعتماد دارند.

باکو از این موقعیت برای ایفای نقش دیپلماتیک میان آنکارا و تلآویو از جمله مشارکت در روند عادیسازی دوباره روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی در سال ۲۰۲۲ میلادی نیز استفاده کرده است.
آذربایجان همچنین میزبان دورهایی از گفتوگوهای فنی برای جلوگیری از برخورد میان فعالیتهای نظامی ترکیه و رژیم صهیونیستی در سوریه بوده است.
این مطالعه معتقد است توانایی باکو برای تعامل با طرفهایی که در پروندههای دیگر منافع متفاوتی دارند، فضای مانور گستردهای در اختیار این کشور قرار میدهد و استقلال تصمیمگیری سیاست خارجی آن را تقویت میکند.
عقبنشینی روسیه و گسترش میدان مانور رژیم صهیونیستی
این مطالعه روسیه را بازیگر امنیتی سنتی در منطقه قفقاز جنوبی میداند. جایگاهی که از میراث اتحاد جماهیر شوروی و روابط تاریخی مسکو با ارمنستان ناشی میشود.
روسیه با وجود پیوندهای امنیتی با ارمنستان، روابط عملگرایانه خود را با آذربایجان و ترکیه نیز حفظ کرده است تا منافعش در مسیرهای حملونقل و انرژی منطقه آسیب نبیند.
رژیم صهیونیستی در دورههای گذشته مراقب بود همکاری خود با باکو را در محدودهای نگه دارد که موجب تحریک مسکو نشود. زیرا روابط روسیه و رژیم صهیونیستی در سوریه و بازار تسلیحات به یکدیگر گره خورده بود.
اما جنگ روسیه در اوکراین موجب مشغولشدن مسکو و کاهش حضور آن در منطقه قفقاز جنوبی شد. این وضعیت به رژیم صهیونیستی امکان داد همکاریهای امنیتی و اقتصادی خود با آذربایجان را بدون مواجهه با واکنشهای شدید روسیه گسترش دهد.

این مطالعه همچنین به کاهش نفوذ ایران پس از پیروزیهای باکو در منطقه قرهباغ اشاره میکند، تحولی که موقعیت ترکیه را در منطقه تقویت کرد.
در نتیجه، آذربایجان در محیط منطقهای قرار گرفته است که فرصتهای بیشتری برای تنوعبخشیدن به شراکتهای خود و بهرهگیری از رقابت قدرتهای بزرگ و منطقهای بر سر نفوذ در قفقاز جنوبی در اختیارش میگذارد.
پژوهشگر معتقد است یکی از اهداف مشترک باکو، آنکارا و تلآویو، مهار نفوذ ایران و بازآرایی مسیرهای انرژی و حملونقل در اوراسیا دور از مسیرهای تحت نفوذ روسیه است.
ایران و آذربایجان؛ رقابت امنیتی در کنار پیوندهای عمیق اجتماعی
با وجود تنشهای مستمر میان تهران و باکو، این مطالعه تأکید میکند که روابط دو کشور پیچیدهتر از رویارویی میان یک کشور متحد رژیم صهیونیستی و کشوری مخالف آن است.
دو کشور مرز مشترک دارند و از پیوندهای دینی، فرهنگی و اجتماعی برخوردارند. همچنین اکثریت جمعیت هر دو کشور مسلمان و شیعه هستند.
این مطالعه به وجود جمعیت بزرگ آذری در ایران اشاره میکند که عمدتاً در مناطق شمالغربی کشور سکونت دارند.
بر اساس برآوردهایی که این مطالعه از پژوهش «راسموس کریستیان ایلینگ» نقل میکند، جمعیت آذریهای ایران بین ۱۲ تا ۱۸ میلیون نفر رقمی معادل حدود ۱۶ تا ۲۴ درصد جمعیت کشور است.
این مطالعه تأکید میکند که ارقام یادشده تخمینی هستند، زیرا ایران آمار رسمی جمعیت را بر اساس قومیت منتشر نمیکند.
همچنین برآوردهای گستردهتری را مطرح میکند. از جمله اظهارات «علیاکبر صالحی» وزیر خارجه پیشین ایران در سال ۲۰۱۲ میلادی مبنی بر اینکه حدود ۴۰ درصد ایرانیان به زبان ترکی صحبت میکنند. البته این نسبت شامل گروههای دیگری از ترکزبانان علاوه بر آذریها، نیز میشود.
به اعتقاد این مطالعه، چنین پیوندهای جمعیتی باعث میشود روابط با آذربایجان برای ایران تنها یک پرونده سیاست خارجی نباشد، بلکه ابعاد داخلی نیز پیدا کند.
به همین دلیل، تهران میکوشد مانع تبدیلشدن آذربایجان به پایگاهی برای فعالیتهای خصمانه رژیم صهیونیستی علیه خود شود. اما همزمان میداند که رویارویی مستقیم با باکو میتواند بر توازنهای داخلی و روابط منطقهای ایران تأثیر بگذارد.

اتهامهای اطلاعاتی و مناقشه بر سر کریدور زنگزور
این مطالعه روابط امنیتی ایران و آذربایجان را مبتنی بر بیاعتمادی متقابل توصیف میکند.
تهران، باکو را متهم میکند که به فعالیتهای اطلاعاتی رژیم صهیونیستی در نزدیکی مرزهای ایران اجازه میدهد. در مقابل، آذربایجان ایران را به حمایت نظامی از ارمنستان و استفاده از شبکههای دینی و رسانهای برای تأثیرگذاری بر جامعه آذربایجان، متهم میکند.
اختلاف بر سر کریدور زنگزور نیز به این تنشها افزوده شده است. باکو این پروژه را طرحی راهبردی میداند که امکان اتصال سرزمین اصلی آذربایجان به منطقه نخجوان و ترکیه را فراهم میکند.
در مقابل، ایران این پروژه را تهدیدی برای نفوذ منطقهای و موقعیت جغرافیایی خود در مرز با ارمنستان میداند.
بر اساس این مطالعه، روابط دو کشور در مقاطع پیشین نیز به سطوح خطرناکی از تنش از جمله حمله به سفارت آذربایجان در تهران در اوایل سال ۲۰۲۳ میلادی، رسیده است.
با این حال، دو طرف با وجود این بحرانها کوشیدهاند کانالهای ارتباطی و همکاری اقتصادی خود را باز نگه دارند.
این مطالعه ماهیت روابط دو کشور را صلح سرد توصیف میکند. وضعیتی که در آن همکاری ناگزیر در کنار رقابت امنیتی و سیاسی جریان دارد.
آذربایجان نمیخواهد منافع خود با ایران را از دست بدهد، اما حاضر نیست از شراکت با رژیم صهیونیستی نیز چشمپوشی کند. در مقابل، تهران میکوشد فعالیت رژیم صهیونیستی در مرزهای خود را محدود کند، بیآنکه به رویارویی آشکار با باکو کشیده شود.

چرا آذربایجان خواهان جنگ با ایران نیست؟
این مطالعه نتیجه میگیرد که همان موقعیت جغرافیایی که به آذربایجان در راهبرد رژیم صهیونیستی اهمیت میدهد، محدودیتهایی نیز برای نحوه تعامل این کشور با ایران ایجاد میکند.
هممرزی با ایران فرصتهایی برای همکاری امنیتی و اطلاعاتی با رژیم صهیونیستی فراهم میآورد، اما در عین حال آذربایجان را مستقیماً در معرض پیامدهای هرگونه رویارویی نظامی قرار میدهد.
روابط اقتصادی و پیوندهای جمعیتی و فرهنگی میان دو کشور نیز هزینههای تشدید تنش را افزایش میدهد.
به اعتقاد این مطالعه، باکو میکوشد بیشترین بهره ممکن را از شراکت با رژیم صهیونیستی ببرد، بدون آنکه به سطح ائتلاف نظامی مستقیم علیه ایران وارد شود.
این کشور در پیشبرد چنین رویکردی از روابط نزدیک خود با ترکیه، تداوم کانالهای ارتباطی با روسیه و توانایی مدیریت اختلافها با تهران بهره میگیرد.
بنابراین، سیاست آذربایجان بر پیوستن کامل به یک محور منطقهای واحد استوار نیست، بلکه بر توزیع روابط و منافع با هدف تقویت استقلال تصمیمگیری سیاسی تکیه دارد.
با این حال، مطالعه هشدار میدهد که گسترش جنگ علیه ایران، حفظ این توازن را بهویژه با افزایش حساسیت تهران نسبت به حضور رژیم صهیونیستی در نزدیکی مرزهای شمالی خود، دشوارتر میکند.

آینده ائتلاف؛ شراکت عمیقتر و توازن شکنندهتر
شادی ابراهیم در این مطالعه تداوم و گسترش روابط آذربایجان و رژیم صهیونیستی را در حوزههای انرژی، فناوری نظامی و همکاریهای امنیتی و اطلاعاتی پیشبینی میکند.
رژیم صهیونیستی به نفت آذربایجان نیاز دارد و از موقعیت راهبردی باکو بهره میبرد. در مقابل، آذربایجان برای توسعه توان نظامی و حفظ برتری منطقهای خود به تسلیحات پیشرفته رژیم صهیونیستی، نیازمند است.
این مطالعه میگوید روابط باکو و تلآویو بر پایه منافع ساختاری شکل گرفته که جداکردن آنها از محاسبات راهبردی طرفین دشوار است. بهویژه پس از نقشی که همکاری نظامی رژیم صهیونیستی با جمهوری آذربایجان در جنگ قرهباغ ایفا کرد و صادرات نفت باکو به تل آویو در جریان جنگ غزه، ادامه یافت.
با این حال، این نزدیکی محدودیتهای ناشی از جغرافیا و سیاست منطقهای را از میان نمیبرد.
ترکیه همچنان نزدیکترین متحد باکو باقی خواهد ماند و روسیه نیز با وجود کاهش نفوذ خود، همچنان یکی از بازیگران تأثیرگذار در محاسبات قفقاز جنوبی خواهد بود. در همین حال، ایران به اعمال فشار برای جلوگیری از تبدیلشدن مرزهای آذربایجان به منشأ تهدیدی مستقیم علیه امنیت خود ادامه خواهد داد.
این مطالعه، بحران نخجوان را نشانه شکنندگی این توازن میداند. بحرانی که در جریان آن، جنگ رژیم صهیونیستی علیه ایران تا آستانه گسترش به کشوری پیش رفت که میکوشد از روابط خود با طرف نخست بهره ببرد، بیآنکه با طرف دوم وارد جنگ شود.
در نهایت، این مطالعه نتیجه میگیرد که آذربایجان توانسته است موقعیت جغرافیایی، نیازهای نظامی و منابع نفتی خود را به مؤلفههایی برای افزایش قدرت در روابط منطقهای تبدیل کند، اما در عین حال، خود نیز به بخشی از معادله مناقشه میان رژیم صهیونیستی و ایران بدل شده است.
رژیم صهیونیستی در آذربایجان هم جایگزینی نسبی برای ایرانِ دوران شاه، هم منبعی اصلی برای تأمین انرژی و هم شریکی امنیتی در مرزهای ایران، یافته است. در مقابل، آذربایجان از رژیم صهیونیستی، فناوری و برتری نظامی به دست آورده، بیآنکه اتحاد نزدیک خود با ترکیه یا تلاش برای مدیریت روابط با تهران را کنار بگذارد.
بر اساس جمعبندی این مطالعه، بزرگترین چالش باکو دیگر توسعه شراکت با رژیم صهیونیستی نیست، بلکه حفظ این شراکت بدون تبدیلشدن خود آذربایجان به جبههای جدید در جنگ میان تهران و تلآویو است.
..............................
پایان پیام/ ۲۶۸
نظر شما