به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ نشست علمی «وضعیتشناسی شیعیان یمن» از سلسلهنشستهای وضعیتشناسی شیعیان جهان، پیش از ظهر امروز دوشنبه ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ در سالن جلسات خبرگزاری ابنا در شهر قم برگزار شد. این برنامه به همت دفتر امور مطالعات، تحقیقات و پژوهش معاونت علمی - فرهنگی مجمع جهانی اهلبیت (ع) و با همکاری مؤسسه آموزشهای کوتاهمدت و فرصتهای مطالعاتی جامعة المصطفی برپا گردید.
در این جلسه، دکتر ایمان محمدی، مؤلف کتاب «وضعیتپژوهی شیعیان یمن»، به ارائه مباحث پژوهشی خود پرداخت و دکتر سید علی موسوینژاد، عضو هیئتعلمی دانشگاه ادیان و مذاهب، بهعنوان ناقد حضور داشت.
دبیری علمی نشست نیز بر عهده دکتر داود صفا، مسئول دفتر مطالعات و پژوهش معاونت علمی ـ فرهنگی مجمع جهانی اهلبیت(ع)، بود.
رویکردهای پژوهشی مجمع
به گزارش خبرنگار ابنا، دکتر داود صفا در این نشست با اشاره به فعالیتهای شبکه بینالمللی معارف، گفت: در این شبکه، درگاهی برای گردآوری کتب و مقالات ناظر بر وضعیتپژوهی تعریف شده که تاکنون حدود ۲۴۰۰ اثر به تفکیک قارهها و کشورها در آن معرفی شده است.
وی افزود: رویکرد ستادی ما این است که بهجای اجرای مستقیم پروژهها، به خبرگان فن مراجعه کنیم؛ چنانکه در پروژه وضعیتشناسی شیعیان یمن از همکاری اندیشکده مرساد بهره بردهایم.
وی با اشاره به توجه به شیوههای نوین پژوهشی تصریح کرد: فرآیندمحوری، نیازسنجی، برنامهریزی و ارزیابی از جمله محورهایی است که در دستور کار دفتر مطالعات و پژوهش قرار دارد.
دکتر صفا با بیان اینکه پروژه یمن از سال گذشته آغاز شده بود، اظهار داشت: به دلیل تغییرات مدیریتی و محدودیتهای بودجهای، این پروژه با تأخیر مواجه شد، اما با همت دکتر محمدی به سرانجام رسید.
نظارت بر این پروژه بر عهده دکتر موسوینژاد بود که ایراداتی را مطرح کردند و مؤلف محترم نیز در حد توان نسبت به رفع آنها و افزودن نکات جدید اقدام نمود.
سخنان نماینده مجمع جهانی اهلبیت(ع) درباره بازنگری پروژهها
در ادامه، دکتر جعفری، نماینده مجمع جهانی اهلبیت(ع)، با اشاره به تغییر رویکرد دفتر مطالعات و پژوهش مجمع گفت: در گذشته پروژههای متعددی در حوزه وضعیتشناسی شیعیان در بیش از ۳۰ کشور آغاز شده بود، اما تصمیم گرفته شد این آثار برای پویایی بیشتر و رفع نواقص، مورد نقد و ارزیابی قرار گیرند.
وی همچنین به پروژه «سبک زندگی اهلبیتی» اشاره کرد و گفت: این پروژه از سال ۱۳۹۸ با تأکید دبیرکل محترم مجمع، آیتالله رمضانی، مطرح شد. ایشان بر این باور بودند که مطالعات داخلی در این حوزه کافی نیست و باید از آیات، روایات، دیدگاههای دانشمندان غربی در حوزه سبک زندگی، و همچنین اندیشههای امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری بهره گرفت.
دکتر جعفری افزود: در مسیر اجرای این پروژه، مشخص شد که اطلاعات ما درباره شیعیان خارج از کشور، از جمله یمن، ناقص است؛ ازاینرو مقرر شد ابتدا وضعیتشناسی فرهنگی، سیاسی و اجتماعی و نظام مسائل شیعیان این کشورها تکمیل شود تا زمینه ورود به بحث سبک زندگی فراهم گردد.
ارائه دکتر ایمان محمدی؛ تشریح ابعاد پژوهش وضعیتشناسی شیعیان یمن
در بخش اصلی نشست، دکتر ایمان محمدی، مؤلف کتاب «وضعیتپژوهی شیعیان یمن»، با اشاره به پیشینه این پژوهش گفت: سال گذشته مقرر شد وضعیتشناسی شیعیان یمن انجام شود و تأکید ما بر انجام کاری تفصیلی و ماندگار بود؛ به همین دلیل، برخلاف روند معمول که آثار در حدود ۲۰۰ صفحه تدوین میشوند، این پروژه در ۳۰۰ صفحه تعریف شد. محمدی ابراز امیدواری کرد که علیرغم وقفه ایجادشده به دلیل تغییر سیاستها، کار نهایی تا پایان سال به اتمام برسد.
وی با اشاره به تنوع مذهبی یمن اظهار داشت: یمن از متنوعترین کشورهای منطقه از نظر جریانهای مذهبی است و تقریباً تمامی فرق اسلامی را در خود جای داده است. در میان شیعیان، گروههای زیدی، اسماعیلی و امامی حضور دارند و در میان اهلسنت نیز طیفهای صوفی ـ مانند باعلویها با نفوذ گسترده در شرق آسیا و آفریقا ـ و سلفی شامل جریانهای تقلیدی، جهادی و جامی فعال هستند.
دکتر محمدی هویت قبیلهای را عامل غالب در یمن دانست و گفت: هویت قبیلهای در یمن فراتر از هویت مذهبی است. مثلث قدرت در این کشور شامل «دولت»، «مذهب» و «قبیله» است. جنبش انصارالله با ورود از نهاد مذهب و غلبه بر قبیله، توانست در سال ۲۰۱۴ دولت را نیز در اختیار بگیرد.
وی با اشاره به چالشهای پژوهش میدانی تصریح کرد: دسترسی به آمار دقیق در یمن بسیار دشوار است. آخرین سرشماری رسمی به سال ۲۰۰۴ بازمیگردد و آمارهای فعلی که جمعیت یمن را بین ۴۰ تا ۴۵ میلیون نفر برآورد میکنند، همگی احتمالی هستند. همچنین شیعیان غیرزیدی، از جمله امامیه و اسماعیلیه، به دلیل شرایط امنیتی، زندگی بستهای دارند و تمایلی به افشای هویت یا برقراری ارتباطات گسترده ندارند.
وی افزود: جنگهای مداوم از سال ۱۹۶۲ تاکنون، از جمله جنگهای ششگانه، بهار عربی و تهاجم عربستان، تحلیل وضعیت یمن را پیچیدهتر کرده است؛ چراکه شرایط یک شیعه در صنعا با مناطق تحت سیطره دیگر جریانها تفاوت دارد.
دکتر محمدی در ادامه به دستهبندی جریانات شیعی یمن پرداخت و گفت: شیعیان امامیه به سه دسته سنتی، مهاجران و خوجهها، و مستبصرین تقسیم میشوند. سنتیها عمدتاً از سیاست فاصله دارند و تحت حمایت مراجع عراق هستند؛ مهاجران و خوجهها دارای شبکههای تجاری بینالمللیاند؛ و مستبصرین که پس از انقلاب اسلامی ایران رشد یافتهاند، غالباً انقلابی و فعال سیاسی هستند.
وی درباره اسماعیلیه نیز توضیح داد: اسماعیلیه شامل دو شاخه سلیمانیها یا مکارمه در مرز یمن و عربستان با ساختاری نیمهخودمختار، و داوودیها یا بهرهها در منطقه هراز هستند که اغلب تاجرپیشه و متمولاند و تحت حمایت انصارالله قرار دارند.
وی زیدیه را بزرگترین جریان شیعی یمن دانست و گفت: زیدیها بین ۳۰ تا ۶۰ درصد جمعیت یمن را تشکیل میدهند و شامل طیفهای سنتی، روشنفکری و انقلابی هستند. جنبش انصارالله طی پنج مرحله از سال ۱۹۸۳ میلادی، از مبارزه فکری تا تشکیل دولت، به قدرت دست یافته است.
نقد و بررسی منابع و رویکردهای پژوهشی
در ادامه نشست، دکتر سید علی موسوینژاد با تأکید بر اهمیت راهبردی یمن گفت: بحث یمن باید در صدر مطالعات شیعهشناسی قرار گیرد. جایگاه یمن در عصر رسالت و در روایات آخرالزمانی بسیار برجسته است و امروز صدای یمن یکی از بلندترین صداها در حمایت از گفتمان انقلاب اسلامی به شمار میرود.
وی با اشاره به ملاحظات روششناختی بیان کرد: پروژهای با این وسعت نیازمند کار گروهی و همافزایی میان چند پژوهشگر است و باید ارتباطات میدانی با مراکزی مانند مؤسسه الحمدانیه برای اسماعیلیه و مؤسسه امام زید در صنعا برای زیدیه تقویت شود.
این استاد دانشگاه یکی از آسیبهای آثار پرحجم را تناقض آماری دانست و گفت: در ارزیابی منابع باید دقت شود که زیدیه از زبان خودشان معرفی شوند و استفاده از منابعی با گرایشات ضدزیدی توصیه نمیشود. همچنین در مجمع جهانی اهلبیت(ع) نباید از موضع کلامی امامیه به مطالعه دیگر فرق شیعه پرداخت، بلکه نگاه باید بیطرفانه و گزارشگونه باشد.
وی افزود: تقدم پرداختن به امامیه ـ که اقلیت هستند ـ بر زیدیه ـ که اکثریتاند ـ نشاندهنده غلبه نگاه امامیمحور است که در یک پژوهش ملی باید تعدیل شود. همچنین باید میان تشیع به معنای عام و امامیه تفاوت قائل شد.
دکتر موسوینژاد در بخش دیگری از سخنان خود با دفاع از رویکرد انصارالله گفت: تأکید شهید سید حسین الحوثی بر هویت زیدی یک ضرورت تاریخی برای جذب بدنه قبایلی یمن بود و اگر از ابتدا بر اثناعشریگری تأکید میشد، چنین جنبش فراگیری شکل نمیگرفت.
نکات تکمیلی اساتید و جمعبندی نشست
در بخش پایانی نشست، دکتر صفا بر ضرورت توجه به جنگ شناختی و نظام مسائل جوانان و خانواده در یمن تأکید کرد و گفت: باید از وضعیتشناسی ایستا به سمت رصد مداوم، پایش و آیندهپژوهی حرکت کنیم و از ابزارهای نوینی مانند GIS در تحلیل دادههای جمعیتی بهره ببریم.
دکتر حسینی، عضو هیئتعلمی جامعةالمصطفی، نیز با اشاره به تجربیات میدانی اظهار داشت: تعصبات قبیلهای و مذهبی در یمن بسیار شدید است و انحصارگرایی در برخی طیفهای زیدی دیده میشود. وی وحدتگرایی را اولویت راهبردی دانست و احتمال تجزیه یمن پس از فروکش کردن بحران غزه را یکی از چالشهای آینده این کشور عنوان کرد.
دکتر کوه نیز تأکید کرد: وضعیتشناسیها نباید صرفاً توصیفی باشند و لازم است بخشهای جغرافیایی عمومی حذف شده و تنها جغرافیای مرتبط با قبایل و مذاهب باقی بماند تا اثر جنبه تحلیلی و کاربردی پیدا کند.
نماینده بخش رسانهای خبرگزاری ابنا نیز بر ضرورت تعریف «پیوست رسانهای» برای اینگونه پژوهشها تأکید کرد تا خروجیهای علمی در قالب گزارشهای تصویری و گفتوگوهای رسانهای به مخاطبان منتقل شود.
در جمعبندی نهایی، مقرر شد مؤلف با توجه به نکات ناقد و اساتید، نسبت به بازنگری منابع، تفکیک مباحث سختافزاری و نرمافزاری و تقویت بخش راهبردها اقدام کند. همچنین پیشنهاد شد نشستهای تخصصی پیرامون مناسبات انصارالله با جریانهای سلفی و صوفی در آینده برگزار شود.
........
پایان پیام/
نظر شما