خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: ماه رمضان، نه تنها فرصتی برای تقرب به خداوند و انجام فرایض دینی است، بلکه یک دوره آموزشی فشرده و عمیق برای سلامت و دستیابی به آرامش پایدار محسوب میشود. در دنیای پرهیاهوی امروز که استرس، اضطراب و افسردگی از چالشهای اصلی سلامت روان به شمار میروند، روزه میتواند به عنوان یک مکانیزم دفاعی طبیعی و الهی، نقش مؤثری در کاهش این مشکلات و ارتقای بهزیستی روانی ایفا کند.
ابعاد روانشناختی امساک در ماه مبارک رمضان
1. تقویت خودکنترلی و اراده: ستونهای آرامش روان
یکی از بارزترین تأثیرات روانشناختی روزه، تقویت نیروی خودکنترلی و اراده است. روزهدار در طول روز، آگاهانه و با اختیار کامل، از بسیاری از خواستههای نفسانی مشروع خود (مانند خوردن، آشامیدن و...) امتناع میکند. این تمرین روزانه، به مرور زمان، توانایی فرد را در مهار امیال و غرایز افزایش میدهد. در علم روانشناسی، خودکنترلی به عنوان یکی از مهمترین مؤلفههای سلامت روان و موفقیت فردی شناخته میشود. افرادی که از خودکنترلی بالایی برخوردارند، کمتر دچار تصمیمات ناگهانی و پشیمانی میشوند، بهتر میتوانند هیجانات خود را مدیریت کنند و در نتیجه، از سطح بالاتری از آرامش برخوردارند.
خداوند متعال در قرآن کریم، به اهمیت خودکنترلی و نقش آن در پایداری اشاره میکند:
«وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لَا یَجِدُونَ نِکَاحًا حَتَّیٰ یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ» (1)
«و کسانی که [وسیله] ازدواج نمییابند، باید پاکدامنی پیشه کنند تا خدا آنان را از فضل خویش بینیاز گرداند.»
هرچند این آیه مستقیماً در مورد روزه نیست، اما بر ضرورت خویشتنداری و کنترل امیال تأکید دارد که روزه بهترین بستر برای تقویت این خصیصه است.
2. کاهش اضطراب و استرس از طریق تمرکز بر معنویت
در ماه رمضان، تمرکز افراد از مسائل مادی و دنیوی به سمت معنویات و ارتباط با خدا تغییر جهت میدهد. دعا، مناجات، تلاوت قرآن، و تفکر در عظمت الهی، همگی فعالیتهایی هستند که به کاهش استرس و اضطراب کمک شایانی میکنند. احساس پیوند با یک قدرت برتر و اطمینان از حمایت الهی، میتواند منبع عظیمی از آرامش باشد. بسیاری از پژوهشهای روانشناسی نشان دادهاند که معنویت و باورهای دینی، نقش محافظتی در برابر افسردگی و اضطراب دارند.
خداوند متعال در قرآن میفرماید:
«أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (2)
«آگاه باشید، تنها با یاد خدا دلها آرامش مییابد.»
ماه رمضان، ماه یاد خداست و روزه، یکی از بزرگترین مصادیق یاد خدا و اطاعت از اوست که به آرامش قلبی منجر میشود.
3. افزایش تابآوری و صبر: قدرت درونی در مواجهه با چالشها
روزه، تمرین عملی صبر و تابآوری است. روزهدار در برابر گرسنگی، تشنگی و سایر سختیهای روزه، صبر پیشه میکند. این تجربه مکرر صبر در برابر مشقات، به مرور زمان، آستانه تحمل فرد را بالا برده و او را در مواجهه با چالشها و مشکلات زندگی روزمره مقاومتر میسازد. تابآوری روانشناختی، به معنای توانایی بازگشت به حالت تعادل پس از مواجهه با ناملایمات، یکی از مهمترین عوامل در حفظ سلامت روان و دستیابی به آرامش است.
پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
«الصَّوْمُ نِصْفُ الصَّبْرِ»(3)
«روزه نیمی از صبر است.»
این روایت به وضوح ارتباط تنگاتنگ روزه و صبر را نشان میدهد که صبر خود شاهکلید آرامش و تحمل سختیهاست.
4. بهبود خودآگاهی و خودشناسی: سفری به درون
در طول ماه رمضان، با کاهش مشغلههای دنیوی و تمرکز بر عبادات، فرصتی برای تأمل و خودشناسی عمیقتر فراهم میشود. فرد روزهدار با نگاهی به درون خود، به نقاط قوت و ضعفش پی میبرد، انگیزههای واقعی اعمالش را شناسایی میکند و با بازبینی اهداف و ارزشهای خود، به خودآگاهی بیشتری دست مییابد. خودشناسی و شناخت ابعاد مختلف وجودی، از گامهای اساسی در دستیابی به آرامش و تعادل روانی است.
5. تقویت هوش هیجانی و کنترل خشم
روزه، تنها امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه امساک از گناهان، دروغ، غیبت، تهمت و کنترل خشم است. وقتی فرد در طول روز مراقب گفتار و رفتار خود است و سعی در کنترل هیجانات منفی مانند خشم دارد، این تمرین به مرور زمان به تقویت هوش هیجانی او کمک میکند. مدیریت هیجانات، به خصوص هیجانات منفی، نقش بسزایی در کاهش تعارضات بین فردی و افزایش آرامش درونی دارد.
پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
«لیس الصوم من الطعام والشراب، إنما الصوم من اللغو والرفث»(4)
«روزه تنها پرهیز از طعام و نوشیدنی نیست، بلکه روزه از بیهودگی و سخن زشت است.»
این روایت نشان میدهد که ابعاد روانی و اخلاقی روزه، به اندازه ابعاد جسمی آن اهمیت دارد.
6. حس تعلق و همبستگی اجتماعی: حمایت اجتماعی و کاهش تنهایی
همزمانی روزه گرفتن میلیونها مسلمان در سراسر جهان، ایجاد حس قوی تعلق و همبستگی اجتماعی میکند. این احساس که فرد بخشی از یک جامعه بزرگتر است و دیگران نیز در حال انجام همین فریضه هستند، میتواند به کاهش حس تنهایی و افزایش حمایت اجتماعی منجر شود. حضور در مراسم افطاریهای جمعی، دعاهای مشترک و کمک به نیازمندان، همگی ابعادی از تعاملات اجتماعی مثبت هستند که در ماه رمضان تقویت شده و به سلامت روان و آرامش فرد کمک میکنند.
خداوند متعال در قرآن میفرماید:
«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (5)
«و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اسلام، و هرگونه وسیله وحدت]، چنگ زنید، و پراکنده نشوید.»
روزه مشترک و اعمال جمعی در رمضان، نمودی از این وحدت و همبستگی است.
«امروز وظیفهی این امت بزرگ، در مقابل پیامبر، نجات دهنده، پیشوا، معلم، امانت الهی در میان خود و محبوبترین چهره در میان امت؛ یعنی وجود مقدس نبیاکرم علیهوعلیآلهالصلاةوالسلام این است که عزت و شوکت امت اسلامی را با حفظ وحدت پاس بدارد. این وظیفهی امروز امت است. امت از پیامبر خود عیدی میخواهد؛ اما امت، در مقابل پیامبر موظف است وظیفهی عیدی خود را هم انجام دهد. عیدی امت این است که حفظ وحدت کند و آبروی پیغمبر را محفوظ بدارد.»(6)
7. سمزدایی روانی و جسمی: پاکسازی و تجدید قوا
روزه، هم به لحاظ جسمی و هم به لحاظ روانی، یک دوره سمزدایی است. از نظر جسمی، به دستگاه گوارش استراحت میدهد و به بدن فرصت میدهد تا سموم را دفع کند که این امر به بهبود عملکرد مغز و کاهش خمودگی منجر میشود. از نظر روانی نیز، روزه با کاهش تمرکز بر لذتهای آنی و تحریکات بیرونی، به ذهن فرصت میدهد تا از اطلاعات اضافی و فشارهای روزمره پاک شود و به نوعی«ریست» روانی منجر گردد. این پاکسازی، راه را برای شفافیت ذهنی و آرامش هموار میسازد.
بنابراین روزه در ماه رمضان، نه تنها یک فریضه دینی، بلکه یک نسخه شفابخش برای سلامت روان و دستیابی به آرامش است. از تقویت خودکنترلی و اراده گرفته تا کاهش اضطراب و استرس، افزایش تابآوری، بهبود خودآگاهی، کنترل خشم و تقویت حس همبستگی اجتماعی، تمامی این تأثیرات روانشناختی روزه، به ساختن فردی متعادلتر، مقاومتر و آرامتر کمک میکنند. امساک در رمضان، راهی است برای سفری درونی، برای بازآفرینی خویشتن و برای یافتن آرامشی که تنها از رهگذر پیوند عمیق با خالق هستی و تهذیب نفس حاصل میشود. بنابراین، میتوان رمضان را به درستی، "بهار دلها" و "مدرسه آرامش" نامید.
پی نوشت:
1.سوره نور/ آیه 33
2.سوره رعد/ آیه 28
3.بحارالانوار، ج 71، ص 291
4.بحار الأنوار : 96/ 293/16
5.سوره آل عمران/ آیه 103
6.بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در روز عید فطر(۱۳۷۳/۱۲/۱۱)
فیروزه دلداری(پژوهشگر، مشاوره خانواده، فعال رسانه)
نظر شما