خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ سوره فرقان در آیات ۶۳ تا ۷۴، تصویری جامع از بندگان ویژه خداوند رحمان ارائه میدهد که در آن صفات برجستهای چون تواضع، حلم، بردباری و مقابله بدی با نیکی ترسیم شده است. این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی، این صفات را با یکی از مشهورترین رفتارهای کریمانه امام حسن مجتبی (ع) در مواجهه با مرد شامی که به ایشان توهین کرد، تطبیق میدهد. یافتههای تحقیق نشان میدهد که رفتار امام مجتبی (ع) تجلی عینی صفات عبادالرحمن، بهویژه آیه شریفه «وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً» است. مقاله در ادامه به این پرسش اساسی میپردازد که آیا مؤمنان امروزی میتوانند چنین رفتاری با توهینکنندگان داشته باشند و آیا این به معنای مجوزی برای سکوت مطلق است؟ نتیجه آنکه برخورد کریمانه با توهینکنندگان، یک راهبرد الهی برای جذب دلهاست، اما این امر با سکوت در برابر ظلم و انفعال در برابر دشمنان آگاه تفاوت ماهوی دارد.
انسان در طول حیات اجتماعی خود همواره با رفتارهای ناهنجار و توهینآمیز دیگران مواجه بوده است. پرسش اساسی این است که واکنش مناسب در برابر این رفتارها چیست؟ قرآن کریم در توصیف بندگان ویژه خداوند رحمان (عبادالرحمن)، الگویی متعالی ارائه میدهد که در آن، تواضع و بردباری در برابر جاهلان، جایگاه ویژهای دارد. از سوی دیگر، سیره معصومین (ع) بهعنوان مفسران عملی قرآن، نمونههای عینی این صفات را به نمایش گذاشته است.
یکی از برجستهترین این نمونهها، رفتار کریمانه امام حسن مجتبی (ع) با مرد شامی است که با توهین و دشنام به آن حضرت، اوج جهل و سبکسری خود را نشان داد. این مقاله درصدد است ضمن تحلیل صفات عبادالرحمن در سوره غافر (فرقان)، تطبیق آن با رفتار امام حسن (ع) را بررسی کرده و امکان الگوبرداری از این سیره را برای مؤمنان امروز واکاوی نماید.
صفات عبادالرحمن در آیات ۶۳ تا ۷۴ سوره فرقان
خداوند متعال در سوره فرقان، سیزده صفت برجسته برای بندگان ویژه خود برمیشمارد که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
۱. تواضع و فروتنی: نخستین وصفی که برای عبادالرحمن ذکر شده، تواضع در راه رفتن و رفتار است: «وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً» (بندگان خاص خداوند رحمان، کسانی هستند که با تواضع و وقار بر زمین راه میروند). این صفت، ریشه در نفی کبر و غرور دارد که کلید ایمان محسوب میشود.
۲. حلم و بردباری در برابر جاهلان: دومین وصف برجسته، واکنش مناسب در برابر نادانان است: «وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً» (و هنگامی که جاهلان آنان را مخاطب سازند، به آنها سلام میگویند). مفسران تأکید کردهاند که این سلام، سلام تحیت و محبت نیست، بلکه سلامی است که نشانه بیاعتنایی توأم با بزرگواری و عدم مقابله به مثل در برابر جاهلان است. در تفسیر المیزان آمده است: «صفت دیگر مؤمنان این است که وقتی از جاهلان حرکت ناپسندی مشاهده میکنند و یا سخنان نامربوط و ناروایی میشنوند، پاسخی سالم و عاری از لغو و گناه به ایشان میدهند و جهل آنها را با جهل مقابله نمیکنند».
۳. عبادت خالصانه: عبادالرحمن کسانی هستند که شب را با سجده و قیام برای پروردگارشان به صبح میرسانند: «وَ الَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیاماً».
۴. انفاق معتدل: آنان در انفاق، نه اسراف میکنند و نه سختگیری، بلکه میان این دو، حد اعتدال را نگه میدارند.
۵. پرهیز از گناهان کبیره: از جمله شرک، قتل ناحق و زنا دوری میکنند.
۶. دوری از لغو: هنگامیکه با لغو و بیهودگی برخورد کنند، بزرگوارانه از آن میگذرند: «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً».
تحلیل رفتار امام حسن مجتبی (ع) با مرد شامی
یکی از زیباترین نمونههای عینی صفات عبادالرحمن، در رفتار امام حسن مجتبی (ع) با مرد شامی تجلی یافته است. منابع معتبر شیعه و سنی این واقعه را با اندکی تفاوت نقل کردهاند: «مردی شامی که از دشمنان اهل بیت (ع) بود، امام حسن (ع) را در حالی که سوار بر مرکب بود دید، مقابل آن حضرت ایستاد و شروع به ناسزاگویی کرد. امام (ع) سکوت کرد و پاسخی نداد. وقتی مرد شامی دشنامگویی خود را به پایان برد، حضرت به او سلام کرد و با لبخند فرمود: «ای پیرمرد! گمان میکنم غریبی و گویا دچار اشتباه شدهای. اگر از ما طلب رضایت کنی، تو را عفو میکنیم؛ اگر چیزی بخواهی عطایت میکنیم؛ اگر راهنمایی بخواهی ارشادت میکنیم؛ اگر مرکب بخواهی به تو میبخشیم؛ اگر گرسنه باشی سیرت میکنیم؛ اگر برهنه باشی میپوشانیم؛ اگر نیازمند باشی بینیازت میسازیم؛ اگر از وطن رانده شده باشی پناهت میدهیم... اگر وسایلت را به خانه ما بیاوری و تا پایان سفر مهمان ما باشی، برایت بهتر است، زیرا ما جایگاه وسیع و امکانات فراوان داریم».
وقتی مرد شامی این کلمات محبتآمیز را شنید، گریه کرد و گفت: «شهادت میدهم که تو خلیفه خدا در زمین هستی و خداوند بهتر میداند رسالت خود را کجا قرار دهد. پیش از این، تو و پدرت مبغوضترین خلق خدا نزد من بودید، اما اکنون محبوبترین خلق خدا نزد من هستی». سپس وسایل خود را به منزل امام برد و تا زمان اقامتش در مدینه، مهمان آن حضرت بود و از دوستداران اهل بیت (ع) شد.
تطبیق رفتار امام حسن (ع) با صفات عبادالرحمن
۱. تواضع و فروتنی: رفتار امام حسن (ع) در برابر مرد شامی، جلوه تمامعیار تواضعی است که قرآن از عبادالرحمن توصیف کرده است. آن حضرت نهتنها در برابر توهینها تکبر نورزید، بلکه با رویی گشاده و لبخند به استقبال توهینکننده رفت.
۲. حلم و بردباری: آیه شریفه «وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً» دقیقاً در رفتار امام (ع) تجلی یافته است. آن حضرت در برابر خطاب جاهلانه مرد شامی، پاسخ سلام داد. این سلام، سلام وداع با سخنان بیهوده و نشاندهنده حلم و بزرگواری بود. امام رضا (ع) نیز در حدیثی میفرمایند: «إِنَّمَا سُمِّیَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ (ع) مُجْتَبًی لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ اجْتَبَاهُ لِخَلْقِه... وَ کَانَ أَحْلَمَ أَهْلِ زَمَانِه»؛ حسن بن علی (ع) از این جهت مجتبی نامیده شد که خداوند او را برای خلقش برگزید... و او حلیمترین مردم زمان خود بود.
۳. مقابله بدی با نیکی: قرآن در آیه دیگر میفرماید: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمیمٌ» (بدی را به نیکوترین وجه دفع کن تا کسی که میان تو و او دشمنی است، چون دوستی مهربان گردد). رفتار امام حسن (ع) عینیت این آیه بود؛ دشمنی به دوستی مبدل شد.
۴. کرامت و بزرگواری: صفت دیگر عبادالرحمن آن است که «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً». امام حسن (ع) با بزرگواری از لغو و توهین مرد شامی گذشت و نهتنها پاسخ نداد، بلکه با محبت و بخشش، او را به خود جذب کرد.
آیا مؤمنان امروز میتوانند چنین برخوردی داشته باشند؟ پرسش اساسی این است که آیا مؤمنان عادی نیز میتوانند و باید چنین رفتاری با توهینکنندگان داشته باشند؟ پاسخ به این پرسش نیازمند دقت در چند نکته است:
۱. امکان الگوگیری: سیره معصومین (ع) برای همه مؤمنان در همة اعصار، الگو و اسوه است. قرآن کریم میفرماید: «لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ». بنابراین مؤمنان میتوانند و باید از این سیره الهام بگیرند. رفتار امام حسن (ع) نشان میدهد که برخورد محبتآمیز با توهینکنندگان، یک راهبرد مؤثر برای جذب دلهاست.
۲. تفاوت ظرفیتها: البته باید توجه داشت که معصومین (ع) دارای ظرفیتهای معنوی بینهایت و تأییدات الهی ویژهای بودند که همة مؤمنان از آن برخوردار نیستند. بااینحال، تلاش برای نیل به این کمالات، وظیفة همة مؤمنان است.
۳. تشخیص موقعیتها: همة مؤمنان باید بیاموزند که در مواجهه با توهینکنندگان، بسته به نوع شخصیت و انگیزه آنها، واکنش مناسب نشان دهند. اگر توهینکننده از سر نادانی و جهل رفتار میکند، بهترین واکنش، برخورد کریمانه و محبتآمیز است. اما اگر فردی از سر عناد و دشمنی آگاهانه توهین میکند، واکنش متفاوتی لازم است.
۴. مشورت با کارشناسان: در مواردی که تشخیص درست برای فرد ممکن نیست، مشورت با کارشناسان دینی و اخلاقی میتواند راهگشا باشد.
آیا این رفتار مجوزی برای سکوت مطلق است؟ نکته بسیار مهم و ظریف این است که برخورد کریمانه امام حسن (ع) با توهینکننده، هرگز به معنای تجویز سکوت مطلق در برابر همه توهینها نیست. در اینجا باید مرزهای مهمی را تشخیص داد:
۱. تفاوت جهل و عناد: در منابع دینی میان دو گروه از توهینکنندگان تفاوت گذاشته شده است: دسته اول، افراد ناآگاه و جاهلی که از روی جهل و نادانی توهین میکنند. در برابر این گروه باید با حلم و نرمش برخورد کرد. دستة دوم، دشمنان بدخواهی هستند که از روی فهم و با برنامهریزی توهین میکنند. در برابر این گروه، سکوت جایز نیست و باید با قاطعیت و با استفاده از راههای قانونی و عقلایی پاسخ داد.
۲. دفاع از حریم دین: در مواردی که توهین به مقدسات دینی یا ساحت معصومین (ع) صورت میگیرد، سکوت جایز نیست و مؤمنان وظیفة دفاع از حریم دین را بر عهده دارند. امیرالمؤمنین علی (ع) فرمود: «إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ الْمُسْتَضْعَفَ الَّذِی لَا یَنْتَصِفُ مِمَّنْ ظَلَمَه»؛ خداوند دشمن دارد کسی را که زیر بار ظلم رود و نتواند از خود دفاع کند.
۳. رعایت مصلحتها: گاه مصلحتهای مهمتری مانند حفظ وحدت اسلامی یا جذب افراد به دین، ایجاب میکند که از برخی توهینها چشمپوشی شود. پیامبر اکرم (ص) در موارد متعددی به خاطر مصلحت دعوت، از توهین مشرکان چشم پوشیدند.
۴. مراجعه به مراجع قانونی: اگر توهینها جنبه تکرار و مزاحمت پیدا کند، بهترین راه مراجعه به مراجع قانونی است.
نتیجهگیری
صفات عبادالرحمن در سوره فرقان، والاترین ارزشهای انسانی را در بر میگیرد که تواضع، حلم و بردباری در برابر جاهلان از برجستهترین آنهاست. رفتار امام حسن مجتبی (ع) با مرد شامی که به آن حضرت توهین کرد، تجلی عینی این صفات الهی است. این رفتار کریمانه نهتنها دشمنی را به دوستی مبدل ساخت، بلکه الگویی جاودان برای مؤمنان در همة اعصار به یادگار گذاشت.
مؤمنان امروز میتوانند با الهام از این سیره نورانی، در مواجهه با توهینکنندگان ناآگاه، با حلم و بردباری رفتار کرده و با محبت و کرامت، آنان را به خود جذب کنند. اما باید توجه داشت که این رفتار به معنای سکوت مطلق در برابر همة توهینها نیست. تشخیص موقعیتها، شناخت انگیزة توهینکننده، رعایت مصلحتها و دفاع از حریم دین، همگی عواملی هستند که باید در واکنش مناسب لحاظ شوند.
در نهایت، آنچه از مجموع آیات و روایات برمیآید این است که مؤمنان باید در عین برخورداری از حلم و بردباری، از عزت نفس و شجاعت در دفاع از حق نیز برخوردار باشند و بتوانند میان این دو صفت متعالی، تعادل برقرار کنند. راهبردی که امام حسن مجتبی (ع) با عنوان «کریم اهل بیت» به زیباترین شکل ممکن به نمایش گذاشت و نشان داد که قدرت واقعی، نه در تلافیجویی، بلکه در کنترل خویشتن و تبدیل دشمنان به دوستان است.
زهرا صالحی فر، کارشناس ارشد قرآن و حدیث، دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت رسانه دانشگاه باقرالعلوم.
پی نوشت ها
۱.قرآن کریم، سوره غافر، آیات ۶۳ تا ۷۴
۲. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۱۹
۳. شیخ مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۲، ص۱۱۰-۱۱۱
۴. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن
۵. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن
نظر شما