خبرگزاری بین المللی اهل البیت(ع)_ابنا: سنت الهی در تقابل میان حق و باطل، از بنیادیترین موضوعاتی است که قرآن کریم و روایات معصومین(ع) به تبیین آن پرداختهاند. خداوند متعال در کتاب خود، با تمثیلهای بدیع و شیوا، سرنوشت محتوم این دو جبهه را ترسیم کرده است. در یک سوی این میدان، حق چون کوهی استوار و ماندگار، و در سوی دیگر، باطل چون کفی بر آب، ناپایدار و رفتنی.
بررسی سنت الهی در باب ظهور حق و زوال باطل
تمثیل آب و سیلاب
خداوند متعال در سوره مبارکه رعد، زیباترین و عمیقترین تمثیل را برای تبیین سرنوشت حق و باطل بیان میفرماید:
(أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ زَبَدًا رَّابِیًا ۚ وَمِمَّا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْیَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِّثْلُهُ ۚ کَذَٰلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ ۚ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفَاءً ۖ وَأَمَّا مَا یَنفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ ۚ کَذَٰلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ)(۱)
خدا از آسمان آبی نازل کرد، پس رودخانههایی به اندازه گنجایش خود جاری شدند، آنگاه سیلاب کفی بر روی خود برداشت. و از آنچه برای زیور یا اثاثیه در آتش میگدازند نیز کفی مانند آن برمیآید. خداوند اینچنین حق و باطل را مثال میزند. اما آن کف به کناری میرود و نیست میشود، ولی آنچه به مردم سود میرساند در زمین میماند. خداوند اینچنین مثال میزند.
علامه ابن کثیر در تفسیر خود ذیل این آیه شریفه، دو مثال دقیق برای حق و باطل ترسیم کرده است: مثال نخست، مثال آبی است که از آسمان نازل میشود و در درهها جاری میگردد. در این جریان، کفهایی روی آب ظاهر میشود که هیچگونه سودمندی ندارد و به زودی نابود میشود. اما خود آب که مایه حیات و منفعت مردم است، در زمین باقی میماند. مثال دوم، فلزاتی است که در آتش ذوب میشوند؛ در این فرآیند نیز ناخالصیها به صورت کف جدا میشوند و از بین میروند، اما فلز خالص که سودمند است، باقی میماند .(۲)
ابن عباس در تفسیر این آیه میفرماید: این مثال، بیانگر وضعیت قلوب انسانها در برابر حق است. هر دلی به اندازه ظرفیت خود از حقایق الهی بهره میبرد. شک و تردید مانند آن کف، نابودشدنی است و یقین و ایمان چون آب و فلز سودمند، ماندگار خواهد بود .
آمدن حق و نابودی باطل
خداوند در سوره اسراء، قانونی قطعی و تغییرناپذیر را بیان میدارد:
(وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ۚ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقًا)(۳)
و بگو حق آمد و باطل نابود شد؛ بیتردید باطل نابود شدنی است.
این آیه، یکی از مهمترین بشارتهای قرآنی به پیروان حق است. تعبیر (زَهُوقًا) (صیغه مبالغه) نشان میدهد که نابودی باطل نه یک اتفاق، بلکه ذات و سرشت آن است. باطل به مقتضای طبیعت خود، همواره رو به زوال و نابودی است.
مفسران بزرگ اسلامی این آیه را به فتح مکه و شکست بتپرستی تفسیر کردهاند، اما مفهوم آن عام و جاودانه است. هرگاه حق ظهور کند، باطل محکوم به نابودی است، همانگونه که تاریکی در برابر نور دوام نمیآورد.
روایات معصومین(ع) در باب حق و باطل
در منابع روایی، احادیث ارزشمندی از پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) درباره ماهیت حق و باطل و سنت حاکم بر آنها نقل شده است:
۱. حدیث پیامبر(ص) در تقسیمبندی کلی هستی
پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: "یا اَیُّهَا النّاسُ اِنَّما هُوَ اللّه ُ وَ الشَّیْطانُ وَ الْحَقُّ وَ الْباطِلُ وَالْهُدی وَالضَّلالَهُ وَ الرُّشْدُ وَ الْغَیُّ(۴)
ای مردم! جز این نیست که خداست و شیطان، حق است و باطل، هدایت است و ضلالت، رشد است و گمراهی .
۲. حق و باطل به مثابه دو راه
امام علی(ع) در تبیین کارکرد حق و باطل میفرمایند: (اَلْحَقُّ طَریقُ الْجَنَّهِ وَ الْباطِلُ طَریقُ النّارِ وَ عَلی کُلِّ طَریقٍ داعٍ(۵)؛ حق، راه بهشت است و باطل، راه جهنم و بر سر هر راهی دعوتکنندهای است .
۳. پیامد یاری باطل
آن حضرت در هشداری جدی میفرمایند: (ظَـلَمَ الْحَقَّ مَنْ نَصَرَ الْباطِلَ)(۶)؛ هر کس باطل را یاری کند، به حق ستم کرده است .
۴. فاصله میان حق و باطل
در حدیثی مشهور از امیرمؤمنان(ع) نقل شده است که روزی فرمودند: (اَما اِنَّهُ لَیْسَ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْباطِلِ اِلاّ اَرْبَعُ اَصابِـعَ)هان! میان حق و باطل جز چهار انگشت فاصله نیست. راوی میگوید: از معنای این سخن پرسیدند. حضرت انگشتان خود را به هم چسباند و میان گوش و چشم خود گذاشت و فرمود: (اَ لْباطِلُ اَنْ تَقولَ: سَمِعْتُ وَ الْحَقُّ اَنْ تَقولَ: رَأَیْتُ)(۷)؛ باطل این است که بگویی شنیدم و حق آن است که بگویی دیدم . این حدیث بر اهمیت علم یقینی و مشاهده بصیرتآمیز تأکید دارد.
۵. آمیختگی حق و باطل در دنیا
امیرالمومنین علی(ع) در خطبهای دیگر به پدیده شبههافکنی و آمیختگی حق و باطل اشاره کرده، میفرمایند: (فَلَوْ اَنَّ الْباطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزاجِ الْحَقِّ لَمْ یَخْفَ عَلی المُرتادینَ وَ لَوْ اَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْباطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ اَلْسُنُ الْمُعانِدینَ وَلکِنْ یُوْخَذُ مِنْ هذا ضِغْثٌ وَ مِنْ هذا ضِغْثٌ)(۸)؛ اگر باطل با حق درنیامیزد، بر حقیقتجویان پوشیده نمیماند و اگر حق با باطل آمیخته نمیشد، زبان دشمنان از آن بریده میگشت، لیکن مشتی از آن گرفته میشود و مشتی از این .
۶. قدرت حق در نابودی باطل
امیرالمومنین علی(ع) در بیانی دیگر، قدرت شگفت حق را اینگونه توصیف میکنند: (قَلیلُ الْحَقِّ یَدْفَعُ کَثیرَ الباطِلِ کَما اَنَّ الْقَلیلَ مِنَ النّارِ یُحْرِقُ کَثیرَ الْحَطَبِ)(۹)؛ اندکی حق، بسیاری باطل را نابود میکند، همچنان که اندکی آتش، هیزمهای فراوانی را میسوزاند .
۷. سنت قطعی الهی در پیروزی حق
امام صادق(ع) نیز بر اساس آیه (بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ)(۱۰)میفرمایند: (لَیْسَ مِنْ باطِلٍ یَقومُ بِاِزاءِ الْحَقِّ اِلاّ غَلَبَ الْحَقُّ الْباطِلَ(۱۱)؛ هیچ باطلی نیست که در برابر حق بایستد، مگر آن که حق بر باطل پیروز میشود .
ویژگیهای حق و باطل از منظر قرآن و حدیث
با تأمل در آیات و روایات یادشده، میتوان ویژگیهای زیر را برای حق و باطل برشمرد:
ویژگیهای حق:
1. ماندگاری و ثبات (فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ)
2. سودمندی برای مردم (مَا یَنفَعُ النَّاسَ)
3. راهگشایی به سوی بهشت (طَریقُ الْجَنَّهِ)
4. قدرت نابودکنندگی باطل (یَدْفَعُ کَثیرَ الباطِلِ)
ویژگیهای باطل:
1. ناپایداری و زوال (یَذْهَبُ جُفَاءً)
2. بینتیجه بودن (زَبَدًا رَّابِیًا)
3. راهبری به سوی جهنم (طَریقُ النّارِ)
4. ذاتاً نابودشدنی (کانَ زَهُوقًا)
بنابراین سنت الهی در نبرد حق و باطل، سنتی تغییرناپذیر و قطعی است. قرآن کریم با دو تمثیل زیبای آب و سیلاب و فلزات و ناخالصیها، سرنوشت محتوم باطل را نابودی و زوال، و عاقبت حق را ماندگاری و ثبات معرفی کرده است. روایات معصومین(ع) نیز بر این حقیقت تأکید میکنند که هرچند ممکن است در ظاهر، باطل قدرتمند و پرطرفدار به نظر رسد، اما ذات آن ناپایدار و محکوم به فناست.
آیه شریفه (جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ) نویدی است به همه مؤمنان که سرانجام، حق پیروز خواهد شد و باطل اگرچه عالمگیر شود، روزی ریشهکن میگردد. این سنت الهی، مایه امید و استواری رهروان راه حق در طول تاریخ بوده است.
پینوشت:
1. سوره رعد، آیه ۱۷
۲. تفسیر ابن کثیر ذیل آیه ۱۷ رعد
۳. سوره اسراء، آیه ۸۱
۴.کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۲، ص ۱۶
۵.نهج السعاده، ج ۳، ص ۲۹۱
۶.غررالحکم، ح ۶۰۴۱
۷.نهج البلاغه، از خطبه ۱۴۱
۸.نهج البلاغه، خطبه ۵۰
۹.غررالحکم، ح ۶۷۳۵
۱۰.سوره انبیا، آیه۱۸
۱۱.کافی، ج ۸ ، ص ۲۴۲
بانو فیروزه دلداری(پژوهشگر ، مشاور خانواده، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما