سفره‌های جنگ‌زده و خدای روزی‌رسان

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: حجت الاسلام و المسلمین محمد حسین امین، نویسنده و پژوهشگر دینی، در نوشتاری اختصاصی برای ابنا، به تبیین مسئله رزق در ایام بحران و جنگ پرداخته است که مشروح آن در ادامه می‌آید:

سایه سنگین اضطراب بر سفره‌های خاکی

وقتی طبل جنگ نواخته می‌شود، پیش از آنکه گلوله‌ای سینه انسانی را بشکافد، لرزه بر دل‌هایی می‌افتد که نگران فردا هستند. در نگاه ابتدایی و مادی، جنگ یعنی ویرانی زیرساخت‌ها، بسته شدن بازارها و در نهایت، گرسنگی. اما از منظر معارف شیعی، رزق یک جریان سیال و فرامادی است که کلید آن در دست "رزاق" است، نه در دست سیاست‌مداران و جنگ‌افروزان. [۱]

ترس از فقر در ایام نبرد، در حقیقت یکی از حربه‌های قدیمی شیطان برای سست کردن گام‌های مومنان در مسیر حق است. خداوند در قرآن کریم به صراحت می‌فرماید که شیطان شما را از فقر می‌ترساند تا از مسیر ایثار و پایداری باز دارد. جنگ، تنها پرده‌ها را کنار می‌زند تا عیار توکل ما بر سرچشمه اصلی روزی مشخص شود، نه آنکه منبع روزی را نابود سازد. [۲]

باید دانست که رزق تقسیم شده (مقسوم) هرگز به واسطه حوادث عالم از دست نمی‌رود. امام علی (ع) می‌فرمایند: «الرِّزْقُ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ»؛ روزی دو گونه است، آنکه تو به دنبالش می‌روی و آنکه او به دنبال تو می‌آید. حتی در میانه میدان مین، آن روزی که برای بقای انسان مقدر شده، راه خود را از میان سنگرها پیدا خواهد کرد. [۳]

تغییر شکل رزق؛ از آسایش تا برکت

آنچه در دوران جنگ رخ می‌دهد، "قطع رزق" نیست، بلکه "تغییر صورت" آن است. گاهی رزق ما در ایام صلح، اسکناسی است که در بازار جابجا می‌شود و گاهی در ایام نبرد، برکتی است که به اندک نانی تعلق می‌گیرد و جمعی را سیر می‌کند. معجزه برکت، همان فرمول نادیده‌ای است که محاسبات ریاضی اقتصاد جنگی را به هم می‌ریزد و پایداری را ممکن می‌سازد. [۴]

در روایات ما آمده است که گاهی خداوند به واسطه سختی‌ها، رزق‌های معنوی و پنهانی را جایگزین رزق‌های مادیِ فراوان می‌کند. صبری که در دل یک رزمنده یا یک خانواده صبور جای می‌گیرد، خود والاترین روزی است. این تغییر فرم، در حقیقت برای تکامل روح انسان است تا بداند نان تنها بهانه است و "مُنعم" اصلی، جای دیگری است که حتی در قحطی‌ها هم بساطش پهن است. [۵]

تجربه تاریخی شیعه در شعب ابی‌طالب، عالی‌ترین تجلی این تغییر شکل است. در آن سه سال محاصره و جنگ نابرابر اقتصادی، رزق قطع نشد، بلکه از ریخت‌وپاش‌های معمول به شکلی از قناعتِ عزت‌آفرین تبدیل گشت. خداوند نشان داد که می‌توان با کمترین‌ها، بزرگترین حماسه‌ها را آفرید؛ مشروط بر آنکه چشم‌ها به جای دستِ خلق، به فضلِ خالق دوخته شود. [۶]

رزقِ مقاومت؛ ثمره پایداری در برابر تهدید

در ادبیات قرآنی، پایداری در راه حق (استقامت) خود یکی از کلیدهای گشایش رزق است. آیه شریفه «وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا» به روشنی بیان می‌کند که اگر بر مسیر درست پایداری کنید، ما بارانِ روزی فراوان را بر شما نازل می‌کنیم. [۷] پس جنگ اگر در مسیر حق باشد، نه تنها رزق را کم نمی‌کند، بلکه درهای رحمت خاصه‌ای را می‌گشاید.

این یک خطای استراتژیک است که گمان کنیم با عقب‌نشینی در برابر دشمن، نان سفره‌هایمان بیشتر می‌شود. تاریخ نشان داده است که ملت‌های سازشکار، هم عزت خود را باخته‌اند و هم نانشان را زیر پمه‌های استعمار از دست داده‌اند. رزق واقعی در سایه استقلال و شجاعت است که شکوفا می‌شود، حتی اگر در کوتاه‌مدت، فشارهای معیشتی ناشی از تحریم و جنگ، چهره زندگی را دشوار کند. [۸]

بنابراین، جنگ‌های دفاعی و مقدس، "رزقِ حلال و طیب" را به ارمغان می‌آورند که در آن غیرت و شرف نهفته است. نانی که در سایه ذلت به دست آید، در حقیقت سمّی است که روح جامعه را می‌کشد. در منطق اسلام، روزی فقط کالای مصرفی نیست، بلکه هر آن چیزی است که انسان را در مسیر کمال یاری دهد و چه روزی‌ای بالاتر از افتخار و ایستادگی در برابر ظالم؟ [۹]

تأمین الهی و مسئولیت انسانی در بحران

با وجود تمام وعده‌های الهی، نباید فراموش کرد که خداوند، امور را به وسیله اسباب آن، جاری می‌کند. مدیریت صحیح منابع در زمان جنگ و مواسات (یاریگری همدلانه)، بخشی از مسیر رسیدن رزق به نیازمندان است. امام صادق (ع) می‌فرمایند که خداوند روزی فقرا را در اموال اغنیا قرار داده است. [۱۰] پس اگر در جنگ، سفره‌ای تهی می‌ماند، نه از کم‌کاریِ رزاق، بلکه بخشی از آن به دلیل کوتاهیِ و کم کاری بندگانِ غنی در تقسیم عادلانه است.

در ایام سختی، "رزق" از طریق ایثار بازتولید می‌شود. وقتی جامعه‌ای روحیه بسیجی و جهادی پیدا می‌کند، کوچکترین داشته‌ها با دیگران تقسیم می‌شود و این یعنی تکثیر رزق. خداوند در دل جنگ، دریچه‌هایی از همدلی را می‌گشاید که در زمان صلح شاید هرگز دیده نشوند. این پیوند قلبی میان آحاد ملت، خود بزرگترین سرمایه اقتصادی و معنوی برای عبور از گردنه‌های دشوار است. [۱۱]

در نهایت، پاسخ به پرسش اصلی این است: جنگ، قدرت تغییر "کمیت" و "شکل" ظاهری روزی را دارد، اما قدرت قطع "اصالت" آن را ندارد. خدای ایام صلح، همان خدای ایام جنگ است. او که پرندگان را در آسمان بی‌آشیانه روزی می‌دهد، هرگز بندگان مجاهد و صبور خود را در کوران حوادث فراموش نخواهد کرد. پایان هر نبرد صادقانه‌ای، طلوع دوباره برکت و گشایش است. [۱۲]

منابع و پاورقی‌ها

۱. نهج‌البلاغه، نامه ۳۱ (وصیت به امام حسن مجتبی علیه‌السلام): «وَ اعْلَمْ یَا بُنَیَّ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ...».

۲. قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۶۸: «الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَیَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشَاءِ ۖ وَاللَّهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا».

۳. الکافی، شیخ کلینی، جلد ۵، صفحه ۸۰، حدیث ۱ (باب الرزق).

۴. تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، ذیل آیه ۹۶ سوره اعراف (بررسی مفهوم برکت در زندگی).

۵. بحارالانوار، علامه مجلسی، جلد ۶۷، صفحه ۲۱۰: «إنَّ اللهَ تَعالی ضَمِنَ لِلمُؤمِنِ رِزقَهُ».

۶. تاریخ الیعقوبی، ابن واضح یعقوبی، جلد ۲، صفحه ۳۱ (شرح وقایع محاصره در شعب ابی‌طالب).

۷. قرآن کریم، سوره جن، آیه ۱۶.

۸. غرر الحکم و درر الکلم، آمدی، حدیث ۹۸۶۳: «الْمَنِیَّةُ وَ لَا الدَّنِیَّةُ» (مرگ آری، اما پستی هرگز).

۹. میزان الحکمة، محمدی ری‌شهری، جلد ۴، ماده رزق (روایت امام علی: کَم مِنْ صائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ صِیامِهِ إلاَّ الظَّمَأُ...).

۱۰. وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، جلد ۹، صفحه ۱۰، حدیث ۱۱۴۰۱ (باب وجوب الزکاة).

۱۱. من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، جلد ۲، صفحه ۵۸ (روایت در باب مواسات و برکت مال).

۱۲. قرآن کریم، سوره طلاق، آیه ۳: «وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ ۚ وَمَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ».