تقوای دیجیتال؛ هنرِ مکث قبل از کلیک

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: حجت‌الاسلام و المسلمین محمد حسین حسین‌امین، نویسنده و پژوهشگر دینی، در نوشتاری اختصاصی برای ابنا، به تبیین مسئولیت‌های فردی در مواجهه با اخبار و پیامدهای مخرب شایعه‌سازی پرداخته است که در ادامه می‌خوانید:

رسانه، امانتی در دستان ما

دنیای امروز، دنیای ارتباطاتِ لحظه‌ای است. دیگر برای شنیدنِ یک خبر، نیازی به انتظار برای روزنامه‌های صبح نیست؛ هر گوشی همراه، پنجره‌ای به سوی جهان و هر فرد، صاحبِ یک تریبون است. اما این قدرتِ بی‌سابقه، پیش از آنکه یک امکانِ رفاهی باشد، یک «امانتِ الهی» و یک مسئولیتِ سنگینِ اخلاقی است که بر دوش ما نهاده شده است. [۱]

ما باید بدانیم که در پیشگاه خداوند، نه تنها برای کلماتی که بر زبان می‌آوریم، بلکه برای تک‌تکِ پیام‌هایی که در گروه‌ها و کانال‌ها بازنشر می‌کنیم، بازخواست خواهیم شد. قرآن کریم با صراحت می‌فرماید که گوش و چشم و دل، همگی مورد سؤال قرار می‌گیرند. پس هر «لایک» و هر «فوروارد»، امضای ما پای یک مطلب است که می‌تواند ثواب یا گناهی جاریه را رقم بزند. [۲]

انسانِ مؤمن در فضای مجازی، مانند کسی است که بر لبه‌ی پرتگاهی به سمت قله حرکت می کند؛ یک حرکتِ نسنجیده می‌تواند به راحتی، حق الناسِ زیادی را گریبانگیر او کند. نگاهِ ساده‌لوحانه به فضای مجازی و تصور اینکه «این فقط یک پیام است»، بزرگترین فریبِ شیطان در عصر مدرن است. ما باید یاد بگیریم که تقوا، لباسِ مقدسی است که علاوه بر اعمال و رفتارِ دنیای حقیقیِ مان باید آن را بر تنِ واژه‌ها و رفتارهای مجازی‌مان نیز بپوشانیم.

شایعه؛ آتشی در انبارِ باورها

شایعه در متون دینی، معادل «نشرِ فاحشه» و یا «ایذاءِ مؤمن» است. وقتی خبری بدونِ تحقیق و تنها بر پایه حدس و گمان منتشر می‌شود، مانند آتشی است که در انبارِ کاه می‌افتد. شایعه تنها یک خبرِ دروغ نیست، بلکه سمی است که اعتمادِ عمومی را می‌کشد و آرامشِ روانی جامعه را به یغما می‌برد. [۳]

امیرالمؤمنین علی(ع) در کلامی نورانی می‌فرمایند: «بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْباطِلِ اَرْبَعُ اَصابِعَ... اَلْباطِلُ اَنْ تَقُولَ سَمِعْتُ وَ الْحَقُّ اَنْ تَقُولَ رَاَیْتُ»؛ یعنی میان حق و باطل چهار انگشت فاصله است، باطل آن است که بگویی «شنیدم» و حق آن است که بگویی «دیدم». [۴] این یعنی تکیه بر شنیده‌ها بدونِ یقین، قدم نهادن در مسیر باطل و گمراهی است.

تأثیرِ مخربِ یک شایعه گاهی با هزاران تکذیبیه هم جبران نمی‌شود. آبروی ریخته شده‌ی یک انسان یا هراسی که در دلِ مادران و پدران بابت یک شایعه‌ی امنیتی یا بهداشتی می‌افتد، حق‌الناسی است که به این سادگی‌ها بخشیده نخواهد شد. نشرِ شایعه، نه یک سرگرمی، بلکه شریک شدن در جرمِ شایعه‌سازانِ اصلی و بدخواهانِ جامعه است.

اصلِ طلاییِ «تحقیقِ خبری»؛ سدِ محکم در برابرِ دروغ

اسلام برای مقابله با سونامیِ شایعات، یک راهکارِ خردمندانه و قطعی ارائه داده است: «تحقیق و تفحص». قرآن کریم به ما فرمان می‌دهد که اگر خبری از سوی فردی غیرقابل‌اعتماد به شما رسید، بدونِ درنگ آن را نپذیرید و درباره آن تحقیق کنید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا...» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر شخص فاسقی خبری برای شما آورد، درباره آن تحقیق کنید). [۵]

این اصلِ «تَبَیُّن» یعنی هرگاه پیامی در گوشیِ شما ظاهر شد که تند، جنجالی، اضطراب‌آور یا بر ضدِ آبروی کسی بود، اولین وظیفه شما «توقف» است. نباید اجازه دهیم هیجاناتِ لحظه‌ای بر عقلانیتِ ایمانی ما غلبه کند. پرسیدنِ این سوال که «منبعِ این خبر کجاست؟» و «نشرِ این مطلب چه سودی برای جامعه دارد؟»، ابتدایی‌ترین وظیفه یک کاربرِ مسئولیت‌پذیر است.

اگر جامعه‌ای به سلاحِ تحقیق و راستی‌آزمایی مجهز شود، بازارِ شایعه‌سازان تعطیل خواهد شد. ما باید به جایی برسیم که تا از صحتِ صددرصدی مطلبی مطمئن نشده‌ایم، انگشت‌مان به سمتِ گزینه «ارسال» نرود. یادمان باشد که سکوت در برابرِ یک خبرِ مشکوک، بسیار ارزشمندتر از مشارکت در نشرِ یک دروغِ احتمالی است. [۶]

پیامدهای اخلاقی و فرجامِ شایعه‌پراکنان

در نظامِ اخلاقی شیعه، زبان (و امروز کیبورد و قلم) کلیدِ خیر و شر است. کسی که با نشرِ یک شایعه، مؤمنی را خوار و تحقیر کند یا به صفوفِ مسلمانان ضربه بزند، در دنیا و آخرت گرفتارِ خشم الهی خواهد بود. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند کسی که سخنی را برای عیب‌جویی مؤمنی نقل کند تا او را از چشم مردم بیندازد، خداوند او را از ولایتِ خود خارج و به ولایتِ شیطان می‌سپارد. [۷]

علاوه بر کیفرِ اخروی، آسیب‌های اجتماعی شایعه نیز غیرقابل‌انکار است. ایجادِ ناامیدی، گسستِ پیوندهای خانوادگی، تخریبِ سرمایه‌های اجتماعی و کمک به اهدافِ دشمن، همگی از نتایجِ تلخِ بی‌دقتی در فضای مجازی است. کسی که شایعه‌ای را منتشر می‌کند، در واقع به هویتِ جمعیِ خود و جامعه‌اش خنجر می‌زند.

بیاییم با خود عهد ببندیم که رسانه‌ی «صدق و امید» باشیم، نه بلندگوی «کذب و اضطراب». پاکیزگیِ فضای مجازی، با تقوای فردیِ تک‌تکِ ما آغاز می‌شود. هر پیام، یک آزمونِ الهی است؛ بیاییم در این امتحان، با سربلندی و تکیه بر آموزه‌هایِ روشنِ اهل‌بیت(ع) پیروز شویم و حریمِ آبرو و امنیتِ جامعه را فدایِ چند لایک و بازدیدِ بی‌ارزش نکنیم. [۸]

منابع و پاورقی‌ها:

۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۲، ص ۶۰۶ (بابُ التُّقَی).

۲. سوره مبارکه اسراء، آیه ۳۶: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا».

۳. سوره مبارکه نور، آیه ۱۹: «إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ...».

۴. شریف‌الرضی، محمد بن حسین، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۴۱.

۵. سوره مبارکه حجرات، آیه ۶.

۶. صدوق، محمد بن علی، الخصال، ج ۱، ص ۸۲ (توصیه به سکوت در هنگام شک).

۷. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۲، ص ۳۵۸ (بابُ مَنْ رَوی عَلی مُؤمِنٍ رِوایَةً).

۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه ۶ سوره حجرات.