جمع نماز ظهر و عصر؛ سنت پیامبر و معصومان

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: در کتب روایی و تاریخی نقل شده که در عصر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و همچنین در اعصار معصومان(علیهم السلام) نمازها غالباً به صورت جداگانه و در پنج وقت فضیلت انجام می شده و امروز هم اگر در پنج وقت بخوانیم بهتر است؛ ولی با این حال پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در سفرها و در مواقع گرمای شدید و سرمای شدید و باران، اجازه جمع میان نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا را می داد. افزون بر این بارها در زندگی پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) اتفاق افتاد که بدون هیچ عذری میان دو نماز جمع کرد و فرمود: می خواهم رخصتی برای امت من باشد تا اگر مایل به جمع باشند بتوانند از این رخصت استفاده کنند.

ولی متأسفانه جمع عظیمی از اهل سنّت اصرار دارند که نمازها همچنان جدا خوانده شود و این مسأله مشکلات زیادی مخصوصاً در عصر ما ایجاد کرده است؛ زیرا زندگی مردم دگرگون شده، وضع بسیاری از کارگران در کارخانه ها و کارمندان در ادارات مخصوصاً محصلان و دانشجویان در کلاس درس به گونه ای است که نمی توانند به آسانی نمازها را در پنج وقت بجا آورند و همین امر سبب شده که بسیاری از آنها نماز را ترک کنند.

به یقین اسلام دین رحمت است و به مقتضای حدیث معروف نبوی: «بُعِثْتُ إلَی الشَّریعَةِ السَّمْحَةِ السَّهْلَةِ»؛ (من به شریعت سهل و آسانی مبعوث شدم) برای این اشخاص راه حلی باز گذارده است تا نه گرفتار ترک نماز شوند و نه گرفتار دشواری و مشقت فراوان. تعجب این است که در منابع معروف اهل سنّت مانند صحیح مسلم، صحیح بخاری، سنن ترمذی، موطأ مالک، مسند احمد، سنن نسائی، مصنف عبدالرزاق و کتب دیگر که همه از منابع مشهور و شناخته شده آنهاست حدود سی روایت درباره جمع میان نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا بدون سفر و مطر (باران) و خوف ضرر نقل شده که این برادران همه آنها را نادیده گرفته و کار را بر خود و مخصوصاً بر جوانان بسیار سخت و مشکل کرده اند.

این روایات عمدتا به پنج راوی معروف بر می گردد: ۱. ابن عباس. ۲. جابر بن عبدالله انصاری. ۳. ابوایوب انصاری. ۴. عبدالله بن عمر. ۵. ابو هریره، که در ادامه به بخشی از آن اشاره می شود.
۱. سعید بن جبیر از ابن عباس نقل می کند که «صَلّی رَسُولُ اللهِ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ جَمیعاً بِالْمَدینَةِ فِی غَیْرِ خَوْف وَ لا سَفَر»؛ (رسول خدا نماز ظهر و عصر را در مدینه با هم بجا آورد در حالی که نه ترسی [از دشمن] در کار بود و نه سفری). ابو زبیر می گوید: از سعید بن جبیر پرسیدم: چرا پیامبر این کار را کرد؟ سعید گفت: من نیز همین سؤال را از ابن عباس پرسیدم در جواب من گفت: «اَرادَ اَنْ لا یَحْرِجَ أحَداً مِنْ أُمَّتِهِ» (۱)؛ (پیغمبر می خواست هیچ کس از امتش به زحمت نیفتد).

۲. جابر بن زید می گوید: ابن عباس گفت: «صلّی النَّبیَّ سَبْعاً جَمیعاً وَ ثَمانِیاً جَمِیعاً» (۲)؛ (پیغمبر اکرم هفت رکعت با هم [اشاره به جمع میان نماز مغرب و عشاست] و هشت رکعت با هم [اشاره به جمع میان نماز ظهر و عصر است] بجا آورد).

۳. در «مصنف» عبد الرزاق آمده است که عبد الله بن عمر می گوید: «جَمَعَ رَسُولُ اللهِ مُقیماً غَیرَ مُسافِر بَیْنَ الظُّهْرِ وَ العَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ فَقالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عُمَرَ: لِمَ تَرَی النبیُ فِعْلَ ذلِکَ؟ قالَ: لأنْ لا یَحرِجَ أُمَّتَهُ إنْ جَمَعَ رَجُلٌ» (۳)؛ (پیغمبر اکرم در حالی که مسافر نبود ظهر و عصر را با هم خواند و همچنین مغرب [و عشا را]، کسی از ابن عمر پرسید: فکر می کنی چرا پیامبر این کار را کرد؟ در پاسخ گفت: برای اینکه اگر کسی از امت میان این دو جمع کند به زحمت نیفتد [و مورد ایراد واقع نشود]).

۴. عبدالله بن مسعود نقل می کند: «جَمَعَ رَسُولُ اللهِ بَینَ الأولی وَ الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشاءِ فَقیلَ لَهُ فَقالَ: صَنَعْتُهُ لاِنْ لاتَکُونَ أمَّتی فِی حَرَج» (۴)؛ (پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) میان نماز ظهر و عصر و نیز مغرب و عشا را جمع کرد کسی از علت آن از حضرت سؤال کرد فرمود: من این کار را کردم که امّت من در زحمت نباشد).

۵. ابو هریره نیز می گوید: «جَمَعَ رَسُولُ اللهِ بَیْنَ الصَّلاتَیْنِ فِی الْمَدینَةِ مِنْ غَیْرِ خَوْف» (۵)؛ (رسول خدا در مدینه میان دو نماز بدون ترس [از دشمن] جمع کرد).

البته روایات بسیاری در این باره نقل شده که عصاره همه آنها این است که پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در بعضی از مواضع نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا را با هم می خواند در حالی که مشکل خاصی مانند باران یا سفر یا ترس از دشمن وجود نداشت و هدف آن حضرت، توسعه بر امت و رفع عُسر و حرج بود. آیا با این حال سزاوار است بعضی اشکال تراشی کنند و بگویند اینها مربوط به موارد اضطراری بوده است؟ چرا چشم خود را به روی حقایق ببنیدیم و پیش داوری های خود را بر گفتار صریح رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مقدم بشمریم و کار را بر امّت مشکل کنیم؟ آنجا که خدا و رسولش بخشیده اند چرا متعصبان امّت نمی بخشند؟

چرا نمی خواهند جوانان مسلمان در هر حال و در همه جا در داخل کشورهای اسلامی و خارج آن در دانشگاه ها و ادارات و کارخانه ها و بازارها به مهم ترین وظیفه اسلامی؛ یعنی نمازهای یومیّه عمل کنند؟ نویسنده بر این باور است که اسلام برای هر زمان و هر مکان تا پایان دنیاست. به یقین پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) با نظر وسیعش همه مسلمانان جهان را در تمام اعصار و قرون می دیده و می دانسته است که اگر همه را مقید به نماز در پنج وقت معین کنند کار بر امّت مشکل می شود و گروهی تارک الصلاة خواهند شد، لذا از طرف خداوند مأموریت پیدا کرد بر امّت خود منّت نهد و کار را وسعت بخشد.

قابل توجّه اینکه «فخر رازی» در تفسیر آیه «أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً» (۶) با صراحت می گوید: آنچه در این آیه آمده است برای نماز سه وقت بیان کرده: وقت زوال، وقت اوّل مغرب و وقت فجر و این اقتضا می کند که [وقتِ] زوال، وقت ظهر و عصر باشد، بنابراین وقت مشترک بین دو نماز می شود و اوّل مغرب، وقت نماز مغرب و عشا باشد و وقت مشترک بین این دو نماز گردد و لازمه آن جواز جمع میان ظهر و عصر و میان مغرب و عشاست. «فخر رازی» تفسیر آیه را به خوبی بیان می کند؛ ولی بعد می گوید: چون دلیل داریم جمع میان دو نماز بدون عذر و بدون سفر جایز نیست، بنابراین آیه را محدود به حال عذر می کنیم. (۷)

این را می گویند اجتهاد در مقابل نص. البته همان گونه که در آغاز این بحث گفتیم رعایت وقت فضیلت و جدا ساختن نمازها در این اوقات سنّت است و اَولی، هرچند جمع میان این دو نیز رخصت است. (۸)

پی نوشت: