چرا اکثر شیعیان با تاخیر افطار می کنند؟

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: در آیه ۱۸۷ سوره بقره می خوانیم: «أَتِمُّوا الصِّیَامَ إِلَی اللَّیْلِ»؛ (روزه خود را به هنگام غروب خورشید [اول شب] تمام کنید). طبق این آیه روزه را در زمان غروب خورشید می توان افطار کرد، اما شیعیان اکثرا با تأخیر افطار می کنند! آیا دلیل خاصی دارد که شیعیان به این آیه عمل نمی کنند؟

در پاسخ به این سؤال چند نکته قابل توجه می باشد:

اولا: این تاخیر اختصاص به شیعه ندارد و اهل سنّت نیز - گرچه با غروب آفتاب افطار را جایز می دانند - احتیاط چند دقیقه را بیان کرده و حتی تأخیر در افطار و افطار بعد از نماز مغرب را درباره ابوبکر، عمر بن خطاب، و عثمان بن عفان نقل کرده اند.

در بسیاری از منابع اهل سنت آمده است: «ان عمر بن خطاب وعثمان بن عفان کانا یصلیان المغرب حین ینظران إلی اللیل الأسود قبل أن یفطرا ثم یفطران بعد الصلاة [و ذالک فی رمضان]»(۱)؛ (عمر بن خطاب و عثمان بن عفان نماز مغرب را زمانی که تاریکی شب را می دیدند و قبل از اینکه افطار کنند می خواندند سپس بعد از نماز روزه را افطار می کردند [و آن عمل در رمضان بود]). همچنین دکتر محمد رواس قلعه جی پرفسور دانشگاه ظهران عربستان سعودی در کتاب فقه ابوبکر می نویسد: «حضرت ابوبکر نماز مغرب را بر افطار مقدم می داشتند، رای شان این بود که تاخیر در افطار به حد کافی وسعت دارد».(۲)

امام محمد، که از بزرگ ترین علمای اهل سنت و شارح کتاب «موطأ الإمام مالک» می باشد، نیز در شرح موطأ خودش بعد از نقل طرز عمل عمر بن خطاب و عثمان بن عفان می نویسد: «در این وسعت کافی هست، کسی که بخواهد افطار کند قبل از نماز، کسی که بخواهد بعد از نماز افطار کند، در هر دو صورت حرجی نیست». و در تعلیقه موطأ فقط تأخیر بیش از حد افطار تا زمانی که همه ستاره ها نمایان شوند مکروه دانسته شده است: «إنما یکره تأخیره إلی اشتباک النجوم علی وجه المبالغة» .(۳)

ثانیا: شیعه نیز تأخیر در افطار را احتیاطا و بر اساس ادلّه کاملا منطقی قائل شده است و تأخیر بیش از حد افطار تا زمانی که ستاره ها نمایان شوند را، آنطور که گاهی آن را به شیعه نسبت می دهند، قبول ندارد؛ چنانکه تفسیر الکاشف، بر اساس روایتی از امام صادق(علیه السلام)، تأخیر بیش از حد در نماز مغرب و افطار رمضان را عمل دشمن خدا دانسته و می گوید:  «أما ما نسب الی الشیعة من أنهم یؤخرون صلاة المغرب و الإفطار فی رمضان حتی تشتبک النجوم فهو کذب و افتراء، فقد قیل للإمام الصادق(علیه السلام) : ان أهل العراق یؤخرون المغرب حتی تشتبک النجوم، قال: «هَذَا مِنْ‌ عَمَلِ‌ عَدُوِّ اللَّهِ‌ أَبِی‌ الْخَطَّابِ» »(۴)؛ (آنچه به شیعه درباره تأخیر در نماز مغرب و افطار در ماه رمضان نسبت می دهند، دروغ و افترا می باشد؛ چنانچه در روایتی به امام صادق(علیه السلام) گفته شد که: اهل عراق نماز مغرب را تا زمانی که ستاره ها در آسمان نمایان شوند به تأخیر می اندازند. حضرت فرمود: «این از کارهای دشمن خدا ابی الخطاب می باشد»).

در کتاب «من لا یحضره الفقیه» نیز این روایت از امام صادق(علیه السلام) اینگونه نقل شده است: «وَ قَالَ الصَّادِقُ(علیه السلام) - مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ طَلَباً لِفَضْلِهَا وَ قِیلَ لَهُ إِنَّ أَهْلَ الْعِرَاقِ یُؤَخِّرُونَ الْمَغْرِبَ حَتَّی تَشْتَبِکُ النُّجُومُ. فَقَالَ: هَذَا مِنْ‌ عَمَلِ‌ عَدُوِّ اللَّهِ‌ أَبِی‌ الْخَطَّابِ» (۵)؛ (امام صادق(علیه السّلام) فرمود: ملعون است ملعون است [از رحمت خداوند دور است، از رحمت خداوند دور است] کسی که نماز مغرب را بقصد برخورداری از فضیلت بیشتر بتأخیر اندازد [یعنی فکر کند وقت فضیلتش موقعیست که ستاره‌ ها کاملا روشن شده باشند]، و به آن حضرت عرض نمودند: اهل عراق نماز مغرب را از وقت مقرّر آن بتأخیر می اندازند تا آنگاه که پاسی از شب می گذرد و ستارگان بسیار پدیدار شده و آسمان را مشبّک می سازند، آن حضرت فرمود: این از کارها و بدعتهای دشمن خدا أبی الخطّاب است).(۶)

لازم به ذکر است این حدیث به تاخیر انداختن نماز مغرب را با این تصور که این کار فضیلت دارد، بدعت دانسته است نه اینکه اگر نماز مغرب را به هر دلیلی نتوانستیم اول وقت بخوانیم بعد از آن قضا شده باشد.

ثالثا: حکمت مقداری تأخیر در افطار این است که: شیعیان وقت افطار را ذهاب حمره مشرقیه (از بین رفتن سرخی آسمان در قسمت شرق) می دانند و این بدان خاطر است که آیه «أَتِمُّوا الصِّیامَ إِلَی اللَّیْلِ» (۷) وقت افطار را شروع شب می داند.

پس به صرف پنهان شدن خورشید و تا مطمئن به حلول شب نشده ایم نمی توانیم افطار کنیم؛ زیرا در مناطق کوهستانی یا جایی که زمین پستی و بلندی دارد چه بسا خورشید از چشم پنهان شده باشد اما هنوز واقعا غروب نکرده باشد، لذا لازم است چند دقیقه احتیاط شود تا اطمینان به غروب خورشید حاصل شود و راه حصول این اطمینان از بین رفتن سرخی آسمان در قسمت شرق می باشد، مگر در زمین صاف و مسطح و مبسوط که کوه نباشد که در این صورت داخل شدن شب همان غایب شدن خورشید است. (۸)

ولی بسیاری از اهل سنت مطلقا جائی برای احتیاط باقی نگذاشته اند و برای اطمینان از صحت روزه شان این دقائق اندک بین غروب خورشید و ذهاب حمره مشرقیه را هم صبر نمی کنند.

ضمن اینکه نه تنها شیعه، بلکه حتی برخی از اهل سنت نیز معتقدند: «غایت داخل در مغیا نیست»؛ یعنی در آیه «أَتِمُّوا الصِّیامَ إِلَی اللَّیْلِ»، آخر روز داخل در مغیا که شب است نیست؛ لذا در بحث افطار مدت روزه آخر روز است که به اول شب وصل می شود که عبارت از استتار تمام قرص خورشید در تمام نقاط شهر از سطح زمین تا بالای کوه است و این شناخته می شود به رفتن سرخی از طرف مغرب تا بالای سر یعنی نصف سطح بالا از سرخی خالی شود و سرخی به طرف مشرق بیفتد و به مجرد غروب شمس نمی توان افطار نمود. (۹) این دیدگاه گرچه با نظر شیعه که رفتن سرخی از طرف مشرق را معتبر می داند اندکی تفاوت دارد، ولی در اصل لزوم تاخیر نظر شیعه را تایید می کند.

از جهت علمی نیز دانشمندان بیان کرده اند که پس از آنکه خورشید غروب می کند، تا مدتی آسمان همچنان روشن است و در واقع برای ناظری که روی زمین قرار گرفته، خورشید غروب کرده است؛ اما اگر در همان لحظه در ارتفاع قابل توجهی قرار بگیریم مشاهده می شود که هنوز خورشید بالای افق است. در اذان مغرب خورشید چهار و نیم درجه زیر افق قرار می گیرد، یعنی حدود ۲۰ دقیقه بعد ازغروب خورشید اذان مغرب گفته می شود، اهل تسنن معتقدند که بلافاصله پس از اینکه خورشید پشت افق قرار بگیرد لحظه اذان مغرب است، اما مذهب شیعه معتقد به این هستند که باید سرخی افق گرفته شود، یعنی خورشید چهار و نیم درجه زیر افق قرار بگیرد که این اتفاق ۲۰ دقیقه وقت نیاز است؛ بنابراین پس ازگذشت ۲۰ دقیقه اذان گفته می شود و می توان افطار کرد.

پی نوشت: