روزه، عاملی برای تثبیت عدالت فردی و اجتماعی

لزوم نگاه جامع به همه ابعاد روزه داری

برای پاسخ به این سؤال شایسته است که بگوییم این سؤال فقط وقتی ممکن است به ذهن برسد که شخص فقط بر یک جنبه از روزه که همان امساک از روزه است تمرکز کند و از سایر جنبه های آن غفلت نماید؛ این در حالی است که با دقت در آثار فردی و اجتماعی روزه می بینیم که این عبادت، نه تنها موجب پدید آمدن هیچ بی عدالتی ای نمی گردد که حتی زمینه شکل گیری عدالت اجتماعی و رشد شخص و نیل به آرمان های الهی را نیز تأمین می کند.

نقش سازنده روزه در تقویت اراده و اخلاص

از فوائد مهم روزه این است که روح انسان را «تلطیف» و اراده انسان را «قوی» و غرائز او را «تعدیل» می کند. پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) می فرمایند: (هر کس یک روز در ماه مبارک رمضان روزه گیرد، از گناه خود بیرون رود مانند روزی که از مادر زاده شده است)؛ «مَنْ صَامَ یَوْماً مِنْ رَمَضَانَ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ مِثْلَ یَوْمَ وَلَدَتْه» (۱). چرا روزه چنین تأثیر عمیق و انسان سازی دارد؟

به نظر می آید پاسخ این سؤال را باید در ثمرات و آثار این عمل عبادی دید؛ روزه به «حکومت عادت و شهوت» بر انسان پایان می دهد و انسان را از بردگی تمنیات نفسانی رها می سازد. خطرناکترین و بدترین حکومت ها، حکومت عادت بد و بندگی نفس است چه بسا یک اعتیاد کوچک - مانند اعتیاد به سیگار- به عزّت نفس انسانی لطمه ای جبران ناپذیر وارد می سازد تا چه رسد به اعتیادهای دیگر! انسان آزاد کسی است که هیچ نوع عادت نامطلوبی بر او حکومت نکند و با اراده آهنین خود حکومت هر نوع عادتی را سرکوب سازد و یک چنین آزادگی و کمال روحی به مقاومت و پایداری مقابل خوردنی ها و نوشیدنی ها یا کامجویی های جنسی نیازمند است که روزه به عنوان تمرینی یک ماهه پدید آورنده آن است. (۲)

روزه دار با امساک خود عملا ثابت می کند که او همچون حیوان دربند اصطبل و علف نیست؛ بلکه او می تواند زمام نفس سرکش را به دست گیرد و بر هوس ها و شهوات خود مسلط گردد. اثر روحی و روانی روزه بسیار عمیق است؛ زیرا انسان هایی که انواع غذاها و نوشابه ها را در اختیار دارند و هر لحظه تشنه و گرسنه شدند به سراغ شان می روند همانند درختانی اند که در پناه دیوارهای باغ بر لب نهرها می رویند. این درختان نازپرورده بسیار کم مقاومت و کم دوام اند و اگر چند روزی آب از پای آنها قطع شود پژمرده می شوند و می خشکند؛ اما درختانی که از لابه لای صخره ها در دل کوه ها و بیابان ها می رویند و نوازشگر شاخه های شان از همان طفولیت، طوفان های سخت و آفتاب سوزان و سرمای زمستان است و با انواع محرومیت ها دست به گریبان اند محکم و با دوام و پراستقامت و سخت کوش و سخت جانند.

روزه با روح و جان انسان همین عمل را انجام می دهد و با محدودیت های موقت به او مقاومت و قدرت اراده و توان مبارزه با حوادث سخت می بخشد و چون غرائز سرکش را کنترل می کند، بر قلب انسان نور تقوا و صفا ایمان می پاشد. خلاصه اینکه روزه انسان را از عالم حیوانیت ترقی داده و به جهان فرشتگان صعود می دهد(۳) و جمله‌ «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»؛ (باشد که پرهیزگار شوید) در آیه ۱۸۳ سوره بقره در بیان فلسفه وجوب روزه اشاره به همه این حقایق است و حدیث معروف‌ نبوی «الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّار» (۴)؛ (روزه سپری است در برابر آتش دوزخ)، اشاره به همین موضوع دارد.

امیرمؤمنان علی(علیه السلام) از پیامبر(صلی الله علیه و آله) پرسیدند: چه کنیم که شیطان از ما دور شود؟ فرمود: (روزه روی شیطان را سیاه می کند و انفاق در راه خدا پشت او را می شکند و دوست داشتن به خاطر خدا و مواظبت بر عمل صالح دنباله او را قطع می کند و استغفار رگ قلب او را می برد)؛ «الصَّوْمُ یُسَوِّدُ وَجْهَهُ وَ الصَّدَقَةُ تَکْسِرُ ظَهْرَهُ وَ الْحُبُّ فِی اللَّهِ تَعَالَی وَ الْمُوَاظَبَةُ عَلَی الْعَمَلِ الصَّالِحِ یَقْطَعُ دَابِرَهُ وَ الِاسْتِغْفَارُ یَقْطَعُ وَتِینَه» (۵) در نهج البلاغه نیز هنگامی که امیر مؤمنان علی(ع) فلسفه عبادات را بیان می کند به روزه که می ‌رسد چنین می ‌فرماید: «وَ الصِّیَامَ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ الْخَلْق» (۶)؛ (خداوند روزه را از این جهت تشریع فرموده که روح اخلاص در مردم پرورش یابد). و نیز در حدیث دیگری از پیامبر(ص) آمده است که: «إِنَّ فِی الْجَنَّةِ بَاباً یُدْعَی الرَّیَّانَ لَا یَدْخُلُ مِنْهُ إِلَّا الصَّائِمُون» (۷)؛ (بهشت دری دارد به نام ریان [به معنای سیراب شده] که تنها روزه داران از آن وارد می شوند).

آثار اجتماعی و عدالت گستر روزه در جامعه

اثر اجتماعی روزه‌ بر کسی پوشیده نیست؛ روزه یک درس مساوات و برابری و عدالت گستری در میان افراد اجتماع است. با انجام این دستور مذهبی، افراد متمکن هم وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس درمی یابند و هم با صرفه جویی در غذای شبانه روزی خود می توانند به کمک آنها بشتابند. البته ممکن است با توصیف حال گرسنگان و محرومان، سیران را متوجه حال گرسنگان ساخت ولی اگر این مسأله جنبه حسی و عینی به خود بگیرد اثر دیگری دارد. روزه به این موضوع مهم اجتماعی رنگ حسی می ‌دهد. (۸)

در حدیث معروفی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که «هشام بن حکم» از علت تشریع روزه پرسید امام علیه السلام فرمود: «إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الصِّیَامَ لِیَسْتَوِیَ بِهِ الْغَنِیُّ وَ الْفَقِیرُ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْغَنِیَّ لَمْ یَکُنْ لِیَجِدَ مَسَّ الْجُوعِ فَیَرْحَمَ الْفَقِیرَ لِأَنَّ الْغَنِیَّ کُلَّمَا أَرَادَ شَیْئاً قَدَرَ عَلَیْهِ فَأَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُسَوِّیَ بَیْنَ خَلْقِهِ وَ أَنْ یُذِیقَ الْغَنِیَّ مَسَّ الْجُوعِ وَ الْأَلَمِ لِیَرِقَّ عَلَی الضَّعِیفِ فَیَرْحَمَ الْجَائِع» (۹)؛ (روزه به این دلیل واجب شده است که میان فقیر و غنی مساوات برقرار گردد، و این به خاطر آن است که غنی طعم گرسنگی را بچشد و نسبت به فقیر ادای حق کند چرا که اغنیاء معمولا هرچه را بخواهند برای آنها فراهم است خدا می ‌خواهد میان بندگان خود مساوات باشد، و طعم گرسنگی و درد و رنج را به اغنیاء بچشاند تا به ضعیفان و گرسنگان رحم کنند).

شبیه به مضمون این حدیث امام صادق(ع)، احادیث دیگری نیز در منابع روایی شیعه وجود دارد که از آن جمله می توان به دو حدیث از امام حسن عسکری(علیه السلام) نیز اشاره کرد. (۱۰)

با توجه به این بیانات معصومین که به چنین اثر اجتماعی برای روزه اشاره دارند، این جمع بندی به دست می آید که روزه علاوه بر آثار تعالی بخش روحی و معنوی، آثار بسیار مثبتی در عدالت گستری میان فقرا و زدودن فقر توسط ثروتمندان نیز می تواند داشته باشد. به خصوص که در انتهای ماه مبارک رمضان، موضوع وجوب زکات فطره توسط روزه داران این ماه به نیازمندان هم مطرح است. روایات اسلامی تاکید می کنند که (قطعا تمام بودن روزه با پرداخت زکات [به نیازمندان] یعنی زکات فطره است... همانا هر که روزه بگیرد و زکات فطره ندهد روزه ای برایش نیست)؛ «إِنَّ مِنْ تَمَامِ الصَّوْمِ إِعْطَاءَ الزَّکَاةِ یَعْنِی الْفِطْرَةَ ... لِأَنَّهُ مَنْ صَامَ وَ لَمْ یُؤَدِّ الزَّکَاةَ فَلَا صَوْمَ لَه».(۱۱)

اثر بهداشتی و درمانی روزه‌

در طب امروز و همچنین طب قدیم، اثر معجزه آسای‌ «امساک» در درمان انواع بیماری ها به ثبوت رسیده و قابل انکار نیست. کمتر طبیبی است که در نوشته های خود اشاره ای به این حقیقت نکرده باشد.

زیرا می دانیم عامل بسیاری از بیماری ها زیاده روی در خوردن غذاهای مختلف است؛ چون مواد اضافی، جذب نشده و به صورت چربی های مزاحم در نقاط مختلف بدن، یا چربی و قند اضافی در خون باقی می ماند. این مواد اضافی در لابه لای عضلات بدنف در واقع لجن زارهای متعفنی برای پرورش انواع میکروب ‌ها و بیماری ‌های عفونی است. در این حال بهترین راه برای مبارزه با این بیماری ها نابود کردن این لجنزارها از طریق امساک و روزه است. روزه زباله ها و مواد اضافی و جذب نشده بدن را می سوزاند، و در واقع بدن را «خانه تکانی» می کند.

به علاوه یک نوع استراحت قابل ملاحظه برای دستگاه گوارش و عامل مؤثری برای سرویس کردن آن است و با توجه به اینکه این دستگاه از حساس ترین دستگاه های بدن است و در تمام سال به طور دائم مشغول کار است، این استراحت برای آنها نهایت لزوم را دارد.

«الکسی سوفورین» دانشمند روسی در یکی کتاب های خود می نویسد: «درمان از طریق روزه فایده ویژه ای برای درمان کم خونی، ضعف روده ها، التهاب بسیط و مزمن، دمل های خارجی و داخلی، سل، اسکلیروز، روماتیسم، نقرس، استسقاء، نوارستنی، عرق النساء، خراز (ریختگی پوست)، بیماری های چشم، مرض قند، بیماری های جلدی، بیماری های کلیه، کبد و بیماری های دیگر دارد. (۱۲)

به هرحال معالجه از طریق امساک اختصاص به بیماری های فوق ندارد، بلکه بیماری هایی که مربوط به اصول جسم انسان است و با سلول های جسم آمیخته شده همانند: سرطان سفلیس، سل و طاعون را نیز شفا می ‌بخشد. (۱۳) رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در حدیث معروفی می فرماید: «صُومُوا تَصِحُّوا»؛ (روزه بگیرید تا سالم شوید).(۱۴) در حدیث معروف دیگر نیز از پیغامبر خدا(ص) رسیده است:‌ «الْمَعِدَةُ بَیْتُ کُلِّ دَاءٍ وَ الْحِمْیَةُ رَأْسُ کُلِّ دَوَاءٍ» (۱۵)؛ (معده خانه تمام دردها است و امساک بالاترین داروها).

جمع بندی

با توجه به همه این آثار مثبت و ارزشمند روحی، جسمی و اجتماعی ای که روزه گرفتن برای رشد آحاد و کلیت جامعه اسلامی دارد، آیا منطقی است که فقط بر یکی از ابعاد آن (رنجی مختصر و موقت در تحمل مقداری گرسنگی و تشنگی)، بدون لحاظ کردن آن در انواع کارکردهای روحی و جسمی و اجتماعی روزه تمرکز کرد و روزه را حکمی ناعادلانه دانست!؟ بی گمان چنین نیست.