به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ حج، سفری است که در آن انسان از خویشتن فاصله میگیرد و به حقیقتی بزرگتر نزدیک میشود؛ سفری که هر بار، حتی برای زائران باتجربه، معنایی تازه و احساسی متفاوت به همراه دارد. در این میان، روایت حج زمانی عمیقتر میشود که با تجربههای شخصی و شرایط خاص زمانه درهم بیامیزد.
«محمدمهدی شریعتمدار» در سلسله یادداشتهایی با نگاهی صمیمی و تأملبرانگیز از حضور دوباره خود در سرزمین وحی مینویسد؛ حضوری که اینبار، همزمان با فقدانی شخصی و تحولات پرالتهاب منطقه، رنگ و بویی دیگر یافته است. بخش ششم این یادداشتها به شرح زیر است:
از آن روی، در دو یادداشت، به عمران ومدیریت شهری مدینه میپردازیم که یک الگوشهر اسلامی را معرفی کنیم. در یادداشت قبلی، سه حلقه برای شهر مدینه پیشنهاد شد. یک نقشهٔ مفهومی یا سیاستی/راهبردی دقیق مشخص میکند که هر لایه از این شهر جهاناسلامی چه کارکردی داشته باشد.
چنانکه گفتیم، هستهٔ قدسی شامل محدوده مسجدالنبی وپیرامون آن، فضاهای پیادهروی زیارت، محدودههایی که درک بصری، صوتی ومعنویِ مستقیم با حرم ودید اصلی به گنبد ومنارههای مسجد دارند که کارکرد غالب آن، نماز، عبادت، زیارت، سکون وتأمل با ارائه خدمات، طبق ضوابط است.
حلقه دوم پهنهٔ خدمات زیارت، در جایی که هنوز وابستگی عملکردی به حرم زیاد، اما شدت قداست مستقیم کمتر از حلقه اول است. کارکرد غالب، هتلها، بازارهای کنترلشده وخدمات درمانی، راهنمایی، تغذیه، جابهجایی و... است.
حلقه سوم پهنهٔ توسعهٔ شهری مدرن در بخشهای دورتر از حرم که میتوانند بار توسعهٔ اصلی شهر، سکونت پایدار، ایجاد دانشگاه، بیمارستان، خدمات شهری گسترده، مراکز تجاری بزرگ وبرجها وپروژههای زیرساختی بزرگ را با آزادی بیشتر برای نوسازی، تمرکز بلندمرتبهسازی واتصال به
حلقه دوم و خارج از شهر، با حملونقل عمومی سریع، به دوش کشد؛ شهری مدرن، اما با ارجاع هویتی به مدینه.
حفظ قداست در مرکز، ارائه خدمات به زائر در پیرامون وانتقال فشار توسعه به بیرون، منطق اصلی این نگاه است. انصاف باید داد که اهتمام کافی به این رویکرد در سالهای اخیر صورت گرفته، هرچند به هویت ومعنویت توجه بیشتری بایسته است. در جزئیات البته فراوان میتوان نقد کرد.
مدل استاندارد ارتفاع ساختمانها در دید حرم
معمولاً آسیب اصلی به شهرهای مقدس از برهم خوردن منظر قدسی وارد میشود، نه فقط از ساختوساز.
اصل پایه آن است که ارتفاع ساختمان نباید فقط با یک عدد ثابت کنترل شود، بلکه باید با منظر، زاویه دید وخط آسمان تنظیم شود.
بر مبنای تلفیقی از قداست، زیباشناسی ونیاز، مدل چهارگانهٔ کنترل ارتفاع قابل پیشنهاد است.
در این مدل، پهنه الف شامل حریم دید مستقیم، یعنی مناطقی است که از معابر اصلی، میدانها، ورودیهای مهم ومحورهای پیاده، دید مستقیم به مسجدالنبی دارند. ضابطه آن است که در این پهنه، ارتفاع باید بسیار پایین باشد، هیچ ساختمانی نباید گنبد، منارهها یا دید بصری حرم را قطع کند وحتی بامها وتأسیسات روی بام هم باید کنترل شوند، از جمله ممنوعیت تابلوهای بزرگ وعناصر عمودی مزاحم برقرار شود.
پهنه ب یا حریم انتقالی شامل مناطقی است که در آنها حضور حرم هنوز در ادراک شهری مهم است، اما دید مستقیم در همهجا وجود ندارد. ضابطه این پهنه، ارتفاع متوسط، با افزایش پلکانی ساختمانها، هرچه از حرم دورتر میشویم، میباشد. نتیجه عملی، شکلگیری خط آسمان آرام وتدریجی وجلوگیری از شوک بصری است.
پهنه ج حریم پشتیبان زیارت با تعریف محدودههایی برای هتلها، خدمات واسکان زائران وبا ضابطه ارتفاع متوسط تا نسبتاً زیاد، اما با کنترل موضعی، که در محورهای دید مهم، همچنان محدودیت برقرار باشد. نتیجه عملی تأمین ظرفیت در خارج از حوزه قدسی است. پهنه د پهنه توسعه آزادتر ومحدودههای دورتر که بار توسعه عمودی را میپذیرند وضابطه آن، امکان بلندمرتبهسازی با رعایت هویت معماری وعدم رقابت نمادین با مسجدالنبی است.
قواعد ارتفاع شامل قاعدهٔ خط آسمان واینکه مسجدالنبی عنصر غالبِ خط آسمان معنوی باقی بماند وهیچ مجموعهای در ادراک عمومی رقیب بصری حرم نشود. قاعدهٔ پلکانی بودن ارتفاع از مرکز به پیرامون، قاعدهٔ کنترل بام که بر اساس آن، مخازن، دکلها، تجهیزات مکانیکی وتابلوها جزء ارتفاع مزاحم محسوب میشوند، قاعدهٔ ارزیابی دید وشبیهسازی سهبعدی هر پروژه قبل از ساخت، بهنحوی که از نقاط کلیدی شهر، دید حرم آسیب نبیند وسرانجام، قاعدهٔ شب که نور ساختمانها نباید بر دید بصری مسجدالنبی غلبه کند، مهمترین قواعد پیشنهادی است.
طرح ایجاد محور زیارتی نمونه
این طرح میتواند، طرح مسجدالنبی – قبا یا مسجدالنبی _ شهدای احد یا ... باشد. این محور نمونهای است، از اینکه چگونه معنویت، حرکت، تاریخ، نظم شهری، جاذبههای گردشگری دینی ورفاه زائران با هم جمع میشوند. این مسیر تنها یک خیابان ارتباطی نیست، بلکه یک محور زیارت، روایت وآرامش خواهد بود.
ساختار پیشنهادی محور در چند لایه تعریف میشود: -لایهٔ حرکتی یا پیادهراه اصلی وپیوسته، با کفسازی یکنواخت، مسیر ویژه سالمندان ومعلولان، حملونقل برقی سبک با سرعت پایین ودوچرخه یا اسکوتر دور از تراکم اصلی
-لایهٔ اقامتی واستراحت کوتاه، با سایهبانها، نیمکتها، آبخوریهای منظم وکمتزاحم، میدانچهها، سرویسهای بهداشتی وایستگاههای استراحت در فاصلههای مشخص.
-لایهٔ روایی برای معرفی سیره وتاریخ مسیر، استفاده از فناوری دیجیتال با کمترین مداخله بصری وکد QR، راهنمای صوتی، واقعیت افزوده و...
-لایهٔ معنوی شامل نقاط توقف ودعا یا اقامه نماز در هر مسجدی در این مسیر ها
نماهای یکنواخت وآرام، مصالح مقاوم به گرما با رنگهای متین، سایهبانهای هماهنگ با هویت اسلامی، درختکاری کنترلشده وکفسازی ساده، ضوابط کالبدی محور را تشکیل میدهد. هر پروژهٔ ساختمانی با ارزیابی سهبعدی دید به حرم باید تصویب اجرا شود.
خدمات مجاز در این محور، کتابفروشی دینی، خدمات راهنمای زائر، فروش محدود وکنترلشدهٔ اقلام ضروری، کافه وخوراک سبک در نقاط خاص، نه بهصورت غلبه تجاری وآنچه نامطلوب است، تابلوهای درخشان، برندینگ سنگین، بلندگوهای تبلیغاتی، فروشندگان پراکنده و بینظم وکاربریهای پرهیاهو است.
طراحی خیابانها و معابر بهگونهای باید باشد که جلوی دید مسجدالنبی را نگیرد، زیرا معبر باید قاب دید حرم باشد، نه مانع آن. لذا محورهای دید اصلی باید شناسایی شوند. معابر منتهی به مسجدالنبی، میدانها وگرههای مهم شهری، ورودیهای اصلی زائران، مسیرهای پیادهٔ پرتردد ونقاطی که گنبد ومنارهها باید از آنها دیده شوند، همه باید بهعنوان کریدور دید مصون ثبت شوند. در این کریدورها ساختمانها حق تجاوز به مخروط دید را نداشته باشند، تابلو، پل عابر، درختکاری حجیم، دکل، سایهبان نامناسب یا مبلمان درشت هم نباید دید را کور وخیابانها نگاه را به سمت مسجدالنبی هدایت کنند. عرض مناسب برای تنفس دید، جدارههای منظم ونه آشفته، میدانهای گشوده در انتهای دید وکنترل عرض به ارتفاع معبر، بهنحوی که ساختمانها بلند نباشند و خیابان باریک، تا تونل بصری ایجاد نشود وجلوی دید را نگیرد.
گوشههای تقاطعها باید بازتر طراحی شوند تا دیدهای مورب به حرم حفظ شود تا تقاطعها ومیدانها سکوی دید شهری باشند ومبلمان شهری، پلها، سایهبانها، کیوسکها، ایستگاهها یا درختکاری حجیم وتابلوهای راهنمایی و... در جای کممزاحمت نصب شود وکنترل نورپردازی شب در دستور کار باشد.
سند اصول سیاست راهبردی توسعه شهری مدینه
هدف، ایجاد تعادل پایدار میان توسعه شهری، مدیریت زائران، حفظ هویت تاریخی وصیانت از قداست فضای پیرامون مسجدالنبی وسایر اماکن مقدس مدینه است .
ده اصل: تقدم قداست بر توسعه، ساختار فضایی سهحلقهای، حفاظت از منظر مسجدالنبی، مدیریت ارتفاع ساختمانها، پیشبینی کریدورهای دید شهری، اولویت حرکت پیاده در هسته قدسی، ساماندهی اقتصاد زیارت، حفاظت از میراث تاریخی مدینه، توسعه زیرساختها در زیر زمین وناپیدا، حکمرانی وتصمیمگیری مشارکتی که همه آنها قبلا نیز بیان شد، حاکم است.
نقشه مفهومی شبکه خیابانها ومحورهای دید مسجدالنبی
هدف طرح این است که خیابانها به قاب دید مسجدالنبی تبدیل شوند، نه مانع آن. ساختار شبکه پیشنهادی آن است که مدینه در اطراف مسجدالنبی میتواند ترکیبی از محورهای شعاعی وحلقههای حرکتی داشته باشد. محورهای شعاعی اصلی
شامل چند خیابان اصلی که به صورت مستقیم، از محورهای شمالی، جنوبی، شرقی، غربی وحتی چند محور فرعی به مسجدالنبی برسند. در این خیابانها ساختمانها کمارتفاع، تابلوهای بزرگ، درختان بلند وپلهای عابر حجیم ممنوع است.
حلقههای حرکتی برای جلوگیری از فشار ترافیک روی هسته قدسی، لازم است. حلقه اول پیرامون حرم برای زیارت، حلقه دوم برای خدمات وحلقه سوم برای توسعه شهری است که قبلا درباره آنها مطالبی بیان شد. علاوه بر این، میدانهای دید در نقاطی از شبکه باید طراحی شود که دید کامل
به مسجدالنبی ایجاد کنند. ویژگی این میدانها، فضای باز، مبلمان کمارتفاع، نورپردازی ملایم، نبود تابلوهای بزرگ وکفسازی ساده است تا این میدانها مثل پنجرههای شهری به سوی حرم عمل کنند وروحانیت وقداست شهر را حفظ کنند.
الگوی معماری ساختمانهای اطراف مسجدالنبی
برای حفظ هویت مدینه، معماری اطراف حرم باید با هویت معنوی، هماهنگ، آرام وغیرنمایشی باشد.
سادگی در فرم، استفاده از مصالح سنتی، رنگهای روشن وطبیعی، پرهیز از نماهای شیشهای براق وفرمهای نمایشی، ارتفاع کم وپلکانی وبامهای ساده، با نماهای شامل عناصری همچون رواقها، طاقهای ساده، سایهبانهای عمیق وپنجرههای چوبی عمودی که هم با معماری اسلامی سازگارند وهم اقلیم گرم مدینه، باید مد نظر باشد واز مصالح مناسب استفاده شود. بامها باید کنترل شوند، تأسیسات، مخازن آب وتجهیزات مکانیکی باید پوشیده باشند. در غیر این صورت خط آسمان شهر آشفته میشود.
مدل سهبعدی خط آسمان مدینه (Skyline Control Model)، نقشه واقعی کریدورهای دید مسجدالنبی در شهر، طرح شهر زیارتی مدینه در ۵۰ سال آینده، در واقع همان چیزهایی هستند که در برنامهریزی شهری باید استفاده شوند.
مدل سهبعدی کنترل خط آسمان مدینه (Skyline Control Model)
هدف این مدل آن است که مسجدالنبی همیشه عنصر غالب شهر باقی بماند، خط آسمان شهر آرام وسلسلهمراتبی باشد وبرجها بر حرم غلبه بصری پیدا نکنند. ایده اصلی هم آن است که بهجای رشد تصادفی برجها، ارتفاع شهر باید به صورت موجی وتدریجی باشد. اصل بسیار مهم آن است که "هیچ برجی نباید پشت مسجدالنبی مانند دیوار بصری دیده شود."، آسمان اطراف گنبد قابل مشاهده بماند ومنارهها در میان توده برجها گم نشوند.
نقشه واقعی کریدورهای دید مسجدالنبی را هم پیش از این گفتهایم. میماند، طرح آیندهنگر مدینه در ۵۰ سال آینده که احتمالاً با مسائلی چون افزایش شدید زائران، فشار ساختوساز، رشد اقتصادی، تغییرات اقلیمی، گرمای شدید وازدحام روبهرو میشود.
بنابراین آینده مدینه باید "معنوی، هوشمند وآرام" باشد.
مدل آینده پیشنهادی شهر-الگوی مدینه پیامبر صلی باید چندلایه در سطح وزیر زمین ولایه هوشمند دیجیتال، با سامانههای هدایت جمعیت، مدیریت دما، کنترل ازدحام، راهنمای زائر،اما بدون سلطه فناوری بر فضای معنوی باشد، مدینهای گه در کنار قداست ومعنویت، سبز اقلیمی وبرای
مقابله با گرما دارای سایهبانهای هوشمند، مصالح خنک، آبنماهای محدود، درختکاری کنترلشده وتهویه طبیعی معابر باشد.
حملونقل آینده در هسته مرکزی باید حملونقل برقی آرام، با شاتلهای خودران کوچک، مسیرهای پیاده سایهدار وبدون خودرو شخصی باشد. مدینه نباید به شهر تجاری تبدیل واقتصاد زیارت کنترل شود.
برای حفظ هویت تاریخی، مدینه نباید فقط مدرن شود، بلکه باید محلات واماکن تاریخی احیا، روایت تاریخی حفظ وحافظه شهری باقی بماند.
تصویر نهایی آینده مدینه، شهری است مقدس ومعنوی، بسیار مدرن اما مدرنیته در آن دیده نمیشود، فناوری دارد اما فضا را اشغال نمیکند، میلیونها زائر را مدیریت میکند ولی همچنان آرام، ومعنوی باقی میماند؛ شهر مقدسِ هوشمند، نه شهر تجاریِ شلوغ.
مدیریت هوشمند مدینه اسلامی
رسیدن به یک مدینه آرمانی اسلامی با میلیونها زائر فقط با ساختوساز بیشتر ممکن نیست، بلکه مسئله اصلی مدیریت هوشمند این شهر مقدس است. فناوریهای هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، بلاکچین ومتاورس اگر درست استفاده شوند، میتوانند هم فشار جمعیت را کم کنند ودر عین حال تجربه معنوی را غنیتر کنند.
هوش مصنوعی برای مدیریت ازدحام جمعیت زائران که بزرگترین چالش شهرهای زیارتی است، با ایجاد یک سامانه AI مدیریت جریان زائر که دوربینهای شهری، حسگرهای جمعیت، دادههای تلفن همراه وبرنامههای زائر را تحلیل میکند، میتواند با پیشبینی زمان ازدحام مسجدالنبی، مسیرهای جایگزین وزمان مناسب زیارت را در اپلیکیشن زائر پیشنهاد وازدحام خطرناک را پیشبینی کند.
متاورس برای آموزش قبل از سفر، به زائران ناآشنا با شهر و مناسک، با ایجاد مدینه مجازی (Metaverse Medina) میتواند محیط سهبعدی مسجدالنبی، مسیر مسجد قبا ومانند آن، مناسک زیارت وقوانین شهر را یاد دهد.
بلاکچین برای مدیریت خدمات زائر، رزرو شفاف هتل، خدمات حملونقل، پرداختها با قیمت منصفانه، جلوگیری از تقلب. مدیریت سهمیه زیارت و... وکلا ایجاد سیستم خدمات زائر مبتنی بر بلاکچین،بهنحوی است که هر زائر یک هویت دیجیتال زیارتی داشته باشد.
بهطور کلی، شهر هوشمند با اینترنت اشیا (IoT)، با نصب هزاران حسگر شهری که دما، ازدحام، کیفیت آبوهوا، مصرف آب، وضعیت ترافیک و... واقدام مناسب مانند این که اگر دمای خیابان بسیار بالا رود، سیستم میتواند سایهبانهای هوشمند فعال ومهپاشها را روشن کند یا مسیرهای خنکتر پیشنهاد دهد.
راهنمای هوشمند زائر (AI Guide) یک دستیار هوشمند زیارتی برای زائران، در قالب اپلیکیشن یا عینک هوشمند که میتواند اعمال یا مکانها را توضیح، دعاها را ارائه دهد، مسیرها را راهنمایی کند، تاریخ مکانها را توضیح وزمانهای خلوت را پیشنهاد دهد.
مدیریت حملونقل هوشمند در شهر زیارتی، با استفاده از شاتلهای برقی خودران، اتوبوسهای هوشمند ومترو زیرزمینی، مدیریت انرژی ومحیط زیست با AI بر آب، مصرف انرژی وایجاد فضاهای خنکتر مانند سایهبانهای هوشمند، سیستم خنکسازی طبیعی یا استفاده از پنلهای خورشیدی وبالاخره مدیریت مصرف آب و...، ترجمه وارتباط چندزبانه با حجاج جهان، ترجمه همزمان، پیشبینی راهنمای صوتی چندزبانه و...
وبهطور خلاصه، طراحی واجرای مدل دیجیتال کامل شهر (Digital Twin) که از پیشرفتهترین ابزارهای شهرسازی امروز است که در آن، تمام ساختمانها، خیابانها، جمعیت وترافیک به صورت زنده شبیهسازی میشوند ومدیران شهر میتوانند قبل از اجرای پروژهها، اثر آن را شبیهسازی، ازدحام را بررسی وخطرات را پیشبینی کنند.
همه اینها در عین حفظ قداست، معنویت، آرامش فضای معنوی وعبادی، با فناوری پنهان که نباید فضای مقدس را شبیه شهرهای تجاری کند، صورت میگیرد.
اگر فناوریها درست ترکیب شوند، مدینه میتواند به شهری تبدیل شود که میلیونها زائر را مدیریت میکند، ازدحام خطرناک ندارد، تجربه معنوی را حفظ وتقویت میکند، محیط را آرام باقی گذارد واز فناوری استفاده میکند اما فناوری دیده نمیشود.
بر این اساس، مدل کامل مدینه هوشمند اسلامی که شامل ساختار حکمرانی شهر، اقتصاد زیارت، فناوری، معماری ومدیریت ۲۰ میلیون زائر در سال، در فضای معنوی وعبادی با تنوع مذاهب است، شکل میگیرد.
مدینه آرمانی اسلامی زمانی رخ مینماید که فناوری به تعمیق معنویت، ارتقای معرفت، تقویت وحدت وجایگاه امت اسلامی وافزایش همدلی ومسئولیت جمعی کمک کند وفناوری باید خادم روح شهر باشد، نه فقط خادم زیرساخت.
راهکارها در کاربرد هوش مصنوعی برای تعمیق تجربه معنوی زائر، تقویت اخلاق شهری وآموزش شخصیسازیشده دینی زائران، با تفاوتهای زبان، دانش، مذهب، فرهنگ، تابعیت، سن و...)، متاورس برای آموزش عمیق سیره و تاریخ اسلام، برقراری زیارت جهانی بهصورت مجازی وتعاملی برای کسانی که نمیتوانند سفر کنند (پخش زنده هوشمند، فضای سهبعدی تعاملی، حلقههای جهانی قرآن، دعا، ذکر وعبادت جمعی و...)، ایجاد شبکه جهانی امت اسلامی که از کارکردهای مدینه است (پلتفرم امت اسلامی، ارتباط مسلمانان، پروژههای خیریه مشترک، حلقههای علمی، همکاری اقتصادی حلال، گفتوگوهایی مذهبی وفرهنگی و...)، ایجاد داشبورد زنده نظام مسائل جهان اسلام، بدون سیاستزدگی وبا نگاه انسانی وهدف تعاون، طراحی اقتصاد وقف دیجیتال مبتنی بر بلاکچین، حرکت به سوی ایجاد دانشگاه جهانی مدینه با دسترسی میلیونها نفر ودر یک سخن، تبدیل مدینه به مرکز تمدنی جهان اسلام ونه تنها یک شهر زیارتی، آن هم با مشارکت مجمع جهانی اندیشمندان، شبکه دانشگاهی جهان اسلام، یک مرکز نوآوری اسلامی، بانک ایده امت وشتابدهنده یا دهندههای فناوری حلال است.
جمعبندی آنکه فناوری در مدینه آرمانی اسلامی باید پنج هدف مدیریت جمعیت، تعمیق معنویت، آموزش ومعرفت، وحدت امت ومسئولیت اجتماعی را همزمان محقق کند.
مدینه آینده میتواند الگوشهری باشد که فوقپیشرفته، آرام، دیجیتال، انسانی وجهانی باشد، اما قدسی ومعنوی باقی بماند
و مهمتر از همه، مدینه شهر ساختن امت باشد، نه فقط شهر اسکان زائر.
آنچه در این دو یادداشت آمد، حاصل سالها مشاهدات عینی، نقد فضای موجود واندیشیدن به راهکارها بوده است. نویسنده تخصصی در عمران شهری ندارد، اما سعی کرده در جستجوی مدیریت یک مدینه اسلامی برای الگوسازی باشد والبته فارغ از سیاست وحکمرانی که مجال دیگری میطلبد. این تلاش ناچیز، میزبان نگاه ونقد وتکمیل وتصحیح مجریان وفرهیختگان است.
..............................
پایان پیام/ ۲۶۸
نظر شما