به گزارش خبرگزاری اهل بیت(ع) ـ ابنا ـآستراخان شهری بندری در جنوب روسیه و در ساحل رود ولگا و نزدیکی دریای خزر است؛ منطقهای که در دوره امپراتوری روسیه، یکی از مهمترین مراکز تجاری به شمار میرفت. به دلیل همین موقعیت، جمعیت قابلتوجهی از مسلمانان ــ از تاتارها و قفقازیها گرفته تا بازرگانان ایرانی ــ در این شهر زندگی میکردند و حضور فعالی در تجارت و اقتصاد داشتند.
در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، آستراخان یکی از معدود شهرهای روسیه تزاری بود که در آن مساجد متعدد، مدارس اسلامی و محلههای مسلماننشین فعال وجود داشت. مطبوعات روسی آن دوره نیز بارها درباره آیینها و مناسبتهای مسلمانان این شهر گزارش منتشر کردهاند.
«اعیاد تاتاری» در روزنامههای روسیه
رسانه روسی «آستنیوز» با استناد به آرشیو روزنامههای قدیمی گزارش داده که در مطبوعات روسیه تزاری، عید فطر و عید قربان اغلب با عنوان «اعیاد تاتاری» شناخته میشدند؛ زیرا بخش بزرگی از مسلمانان آستراخان را تاتارها تشکیل میدادند.
در گزارشی که روز ۲۰ مه ۱۸۸۹ منتشر شده، آمده است که مسلمانان عید را با نماز در مساجد آغاز میکردند و سپس دستهجمعی به دیدار اقوام و دوستان میرفتند. همان گزارش توصیف میکند که از نخستین ساعات صبح، فروشندگان بستنی، شیرینی، نوشیدنیهای سنتی و خوراکیهای خیابانی وارد محلههای مسلماننشین میشدند و بازار خرید برای کودکان، زنان و خانوادهها بسیار پررونق بود.
نماز عید در دشتهای بیرون شهر
مطبوعات آن دوره مینویسند در ایام عید قربان، بازارهای آستراخان با کمبود گوشت، سبزیجات، نان و کالاهایی مواجه میشدند که عمدتاً توسط تاجران مسلمان عرضه میشد؛ زیرا مسلمانان در روزهای عید کار و تجارت را تعطیل میکردند. همین مسئله فرصتی برای تاجران غیرمسلمان فراهم میکرد تا قیمتها را افزایش دهند!
در آن دوران، اعلام رسمی زمان عید نیز روندی متفاوت داشت. مسلمانان آستراخان تاریخ عید را از طریق تلگرافهایی دریافت میکردند که از سوی اداره دینی اورنبورگ برای «آخوند ارشد» شهر ارسال میشد؛ تلگرافهایی که گاه با تأخیر به مقصد میرسیدند و حتی زمان برگزاری عید را تغییر میدادند.
یکی از جالب ترین روایت مطبوعات آن زمان، در ۲۶ نوامبر ۱۹۰۴، توصیف میکند که به دلیل ابری بودن هوا و دیده نشدن هلال ماه، جشن عید فطر یک روز به تعویق افتاد. در همان گزارش آمده است که مسلمانان به مدت سه روز کار را تعطیل میکردند و نماز عید را نه در مسجد، بلکه در دشتی بیرون شهر، برگزار میکردند؛ جایی که هزاران نفر برای عبادت گرد هم میآمدند.
سفرههای رنگین و نقش اقتصادی اعیاد
اعیاد اسلامی در آستراخان فقط مناسبتهای عبادی نبودند؛ بلکه جلوهای از فرهنگ و مهماننوازی مسلمانان نیز به شمار میرفتند. روزنامههای آن دوره مینویسند زنان تاتار برای پذیرایی از مهمانان، «انبوهی» از نان، پیراشکی، شیرینی و خوراکیهای سنتی آماده میکردند و خانهها در طول عید به محل رفتوآمد مهمانان تبدیل میشد.
جالب آنکه غیرمسلمانان شهر نیز از هفتهها قبل خود را برای رونق اقتصادی این ایام آماده میکردند. در گزارشها آمده است که قنادی معروف «کارل شارلاو» با نصب آگهیهایی به زبان تاتاری، مسلمانان را به خرید شیرینیها و کیکهایی دعوت میکرد که بر اساس دستور پختهای تاتاری تهیه شده بودند. این قنادی در آستانه عید مملو از مشتریان مسلمان میشد.
شیعیان و اهل سنت؛ آیینهایی جداگانه
گزارشهای تاریخی همچنین نشان میدهد که شیعیان و اهل سنت آستراخان، اعیاد مذهبی را جداگانه برگزار میکردند. شیعیان در «مسجد ایرانیان» گرد هم میآمدند و پس از مراسم، از آنان با چای و خوراکی پذیرایی میشد.
در همان دوران، تاجر ایرانیتبار «علیاکبر آجی حسیناف» نیز هرساله میزبان دهها نفر از شیعیان بود و مراسم دعا و ضیافت برگزار میکرد. به نوشته مطبوعات روسی، جمعیت شیعیان آستراخان در آن زمان حدود ۱۵۰۰ نفر برآورد میشد که بخشی از آنان تبعه ایران بودند.
وقتی مسلمانان بخشی از نخبگان اقتصادی روسیه شدند
مطبوعات روسیه تزاری تنها از جنبه مذهبی به مسلمانان آستراخان توجه نمیکردند. در بسیاری از این گزارشها، به رشد نفوذ اقتصادی و اجتماعی مسلمانان، بهویژه تاجران تاتار و ایرانی، اشاره شده است.
به نوشته رسانههای آن زمان، اعیاد اسلامی حتی برای غیرمسلمانان شهر نیز اهمیت اقتصادی داشت. قنادیها و فروشگاهها با نصب آگهی به زبان تاتاری و فارسی، برای جذب مشتریان مسلمان رقابت میکردند و بازار عید یکی از پررونقترین دورههای تجاری شهر به حساب میآمد.
کارشناسان معتقدند توجه گسترده مطبوعات روسزبان به آیینها و سنتهای مسلمانان آستراخان، تنها جنبه فرهنگی نداشت؛ بلکه بازتابی از افزایش نقش اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مسلمانان و رشد خودآگاهی هویتی آنان در جامعه روسیه تزاری بود.
............
پایان پیام
نظر شما