خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)- ابنا:عبودیت،تسلیم و یقین سه مفهومی هستند که در قرآن و روایات اسلامی ارتباطی تنگاتنگ و ناگسستنی با یکدیگر دارند و درواقع سه مرحله از یک حقیقت واحد را تشکیل میدهند. از نگاه آیات و روایات، نمیتوان به عبودیت حقیقی دست یافت مگر با تسلیم کامل در برابر فرمان خدا و پیمودن مراحل یقین.
عبودیت؛ غایت خلقت انسان
قرآن کریم هدف از خلقت انسان و جن را منحصراً عبودیت معرفی کرده و میفرماید: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» (۱). روشن است که عبادت در این آیه بسیار عمیقتر و گستردهتر از انجام مناسک و اعمال قالبی است، بلکه عبودیتی واقعی را معنا میکند که تمام زندگی بنده را در بر میگیرد و او را به کمال مطلق نزدیک میسازد.
تسلیم؛ شاهراه دستیابی به یقین
مهمترین راه رسیدن به مقام بلند یقین، تسلیم محض بودن در برابر خالق یکتاست. امیرالمؤمنان علی (ع) دراینباره میفرماید: «الإسلامُ هُو التَّسلیمُ، و التَّسلیمُ هُو الیَقینُ، و الیَقینُ هُو التَّصدیقُ، و التَّصدیقُ هُو الإقرارُ، و الإقرارُ هُو الأداءُ، و الأداءُ هُو العَمَلُ»(۲) در این روایت نورانی، اسلام به معنای تسلیم شدن در برابر خداوند، تسلیم به معنای یقین، یقین به معنای تصدیق قلبی، تصدیق به معنای اذعان و اعتراف زبان، اعتراف به معنای انجام و ادای تکلیف، و انجام تکلیف به معنای عمل دانسته شده است. بنابراین، تسلیم و یقین نه تنها در طول یکدیگر قرار دارند، بلکه بهگونهای درهم تنیده شدهاند که از یکدیگر جداییناپذیرند.
اگر انسان بتواند به تسلیم کامل در برابر خدا دست یابد، قطعاً به بالاترین درجههای یقین و امنیت معنوی و روانی خواهد رسید که قرآن از آن تعبیر به «عروة الوثقی» (دستاویز و پیوند استوار و محکم) میکند. خداوند میفرماید: «وَ مَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَی» (۳). این آیه به روشنی بیان میکند هر کس با تمام وجود خود را تسلیم امر خدا کند و نیکوکار و مخلص باشد، به استوارترین و محکمترین دستاویز الهی چنگ زده است و از هیچ گونه ناامنی و گمراهی هراسی نخواهد داشت.
قرآن کریم در آیات متعددی از حضرت ابراهیم خلیلالرحمن(ع) به عنوان اسوه و الگوی تسلیم و عبودیت نام میبرد و از قول ایشان نقل میکند: «إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمینَ» (۴). آن حضرت از خداوند متعال به همراه فرزندان خود چنین درخواست میکند: «رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ» (۵).
انسان برای آنکه به مقام رفیع تسلیم و عبودیت برسد، باید ابتدا اطمینان و ایمان قلبیاش نسبت به خداوند متعال به مرتبه یقین برسد. اوج یقین آن است که انسان در سختیها و دشواریهای زندگی نیز به صبر و شکوه نپردازد و خم به ابرو نیاورد، چراکه هرچه پیش آید از سوی خداست و جز زیبایی و حکمت چیزی از او صادر نمیشود. حضرت زینب کبری(س) در اوج مصائب کربلا در پاسخ عبیدالله بن زیاد که پرسید: «کار خدا را در باره اهل بیتت چگونه یافتی؟» فرمود: «ما رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا»، یعنی جز زیبایی چیزی ندیدم. این مهمترین ثمره تسلیم و یقین است که انسان در تمام حالات خود را تسلیم امر خدا بداند و از او راضی و خشنود باشد.
از سوی دیگر، قرآن کریم بر این نکته تأکید میکند که ایمان حقیقی تحقق پیدا نمیکند مگر با تسلیم کامل در برابر حکم خدا و رسولش: «فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً» (۶). این آیه شریفه تصریح میکند که یقین و عبودیت محقق نمیشود مگر با تسلیم محض در برابر حکم خدا و رسول(ص) بدون هیچ کراهت و ناراحتی درونی.
در برخی روایات آمده است که تسلیم، رکن چهارم ایمان است که اگر نباشد ایمان کامل و مقبول نخواهد بود. در حدیث قدسی آمده است: «وَ مَنْ لَمْ یَرْضَ بِقَضَائی وَ لَمْ یَصْبِرْ عَلَی بَلائی فَلْیَتَّخِذْ رَبَّاً سِوَائِی »(۷) هر کس به قضای من راضی نیست و صبر نکند بر برای من ، باید خدایی غیر از مرا بجوید.»
در روایتی دیگر از امام صادق(ع) نقل شده است که هرگاه بنده بگوید: «مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ»، خداوند متعال به فرشتگانش میفرماید: این بنده من تسلیم شد، او را یاری کنید. (۸) این حدیث نشانگر آن است که تسلیم و یقین درجهای از عبودیت است که لطف و یاری الهی را برای بنده به همراه میآورد.
یقین: نور تسلیم در قلب
«یقین» علمی است که با نور هدایت الهی در قلب جای میگیرد و از آن به «علم الیقین»، «عین الیقین» و «حق الیقین» تعبیر میشود. امام صادق(ع) میفرمایند: شخص مؤمن با یقین، همچون کوهی در برابر مشکلات میایستد و هرگز بهخاطر خشنودی مردم، خشم خدا را نمیخرد.
بزرگترین مانع رسیدن به یقین، نبود تسلیم مطلق است. خداوند می فرماید:
«فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً»(۹)
«به پروردگارت سوگند که آنان ایمان نمیآورند، مگر آنکه در اختلافات خود تو را به داوری طلبند؛ سپس در دل خود از حکم تو احساس ناراحتی نکنند و کاملاً تسلیم شوند.»
پیامدها و امتداد
کسی که به مقام تسلیم و یقین رسیده باشد:
آرامش حقیقی را تجربه میکند: دیگر از بابت تقدیر الهی احساس اضطراب و ناامنی نمیکند. هر چه از جانب او برسد را به زیبایی میپذیرد.
ارادهاش در مسیر حق قرار میگیرد: دیگر برای خود ارادهای مستقل قائل نیست و تمام تصمیماتش رنگ و بوی الهی به خود میگیرد.
به بالاترین درجه ایمان دست مییابد: به تصریح حدیث، کسی که تسلیم نباشد، ایمانش کامل نخواهد بود.
در نهایت، آیات و روایات به ما میآموزند که عبودیت حقیقی و کمال نهایی، در گرو همنشینی عمیق «تسلیم» و «یقین» در جان آدمی است؛ تسلیمی از سر آگاهی که مقدمه یقین است و یقینی که ثمره آن، تسلیمی کاملتر.
این تسلیم و یقین است که انسان را به مقام والای بندگی و قرب الهی میرساند و او را از انواع ناامنیهای مادی و معنوی نجات میدهد. برای رسیدن به این جایگاه بلند، باید با تبعیت کامل از فرامین الهی و سنت پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)، تقوا و اخلاص را سرلوحه زندگی قرار داد و همواره از خداوند متعال توفیق عبودیت، تسلیم و یقین را مسئلت نمود.
پی نوشت:
۱.سوره ذاریات/آیه ۵۶
۲.امالی صدوق/ ص۴۳۲
۳.سوره لقمان/آیه۲۲
۴.سوره بقره، آیه۱۳۱
۵.سوره بقره/ آیه ۱۲۸
۶.نساء/آیه ۶۵
۷. کنز الفوائد , جلد۱ , صفحه۳۶۰
۸.تحفة الأولیاء (ترجمه أصول کافی)، ج۴، ص416
۹.سوره نساء٫/آیه ۶۵
فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)
نظر شما